BeschouwingFranse en Duitse boekenmarkt

Waarom Frankrijk en Duitsland niet aan ontlezing doen

Beeld Martyn Overweel

Fransen en Duitsers staan bekend om hun literaire trots. Hoe gaan zij om met gesloten boekhandels? Lezen ze nu meer of minder? Een rondje langs de librairies en Buchhandlungen.

Frankrijk

Waarom Frankrijk niet aan ontlezing doet, volgens Martin de Haan.

In het Franse Autun, waar ik woon, is de zevende week van de Franse lockdown (confinement heet het hier, ‘opsluiting’) ingegaan. Voor mij persoonlijk is er praktisch gezien niet zo veel veranderd, want ik werk toch altijd al thuis. Maar wat doen al die Fransen, nu ze de hele tijd opgesloten zitten, afgezien van het uurtje lichaamsbeweging in de buitenlucht waar ze volgens de noodregels recht op hebben? Lezen, was mijn aanname  Frankrijk is immers ‘het land van de literatuur’, zoals de titel van de literatuurgeschiedenis van Pierre Lepape luidt. Klopt die aanname wel? En wordt er in Frankrijk tijdens de coronacrisis anders gelezen dan normaal?

Niemand die dat hier in Autun beter kan weten dan Evelyne Levallois, eigenaar van de prachtige boekhandel La Promesse de l’Aube (welk Nederlands dorp van 13 duizend inwoners heeft nog een prachtige boekhandel?). Evelyne heeft de winkel pas een jaar geleden overgenomen, maar had daarvoor al een eigen boekhandel en zit in het bestuur van de nationale boekverkopersbond SLF. De winkel is uiteraard gesloten, de post accepteert haar pakjes ook niet meer en sowieso worden er geen boeken meer geleverd, omdat de distributiecentra gesloten zijn. Ze heeft dus alle tijd.

Het beeld dat ze schetst van de Franse leescultuur is dubbel. Ja, de Fransen lezen nog steeds veel, en met de kleine boekhandels gaat het niet slecht, ondanks online- en supermarktverkoop. Maar de jongeren zitten toch echt liever op Netflix en hun tablet, dus het is de vraag hoe het er over tien jaar voor zal staan. 

Vooral vrouwen lezen nog veel, maar de leesvoorkeuren worden steeds minder gevarieerd, iedereen leest dezelfde boeken – waaronder steeds meer feelgoodboeken: lezen is geen kwestie van beschaving meer, maar gewoon van lekker genieten. Als boekverkoper heb je je daarbij neer te leggen, hoewel je natuurlijk wel de aandacht kunt proberen te vestigen op bijzondere titels die niet in de bestsellerslijsten staan.

Het SLF publiceert regelmatig statistieken over de boekverkoop, die samen met de cijfers van de uitgeversbond SNE, het nationale boekinstituut CNL en het ministerie van Cultuur voor een overdaad aan beschikbare informatie zorgen. De cijfers lijken ongeveer te bevestigen wat Evelyne vertelt: de verkoop is de laatste vijf jaar stabiel en zit met 430 miljoen boeken per jaar op ongeveer hetzelfde niveau als in 2004, maar er zijn wel verschuivingen gaande. 

Opvallend is de nog altijd groeiende markt van manga en fantasy/sciencefictionromans, die inmiddels worden gelezen door respectievelijk 22 en 30 procent van de Fransen. Niet toevallig blijkt uit de cijfers van het CNL ook dat de groep 15 tot en met 24 jaar in 2019 flink meer is gaan lezen. Maar liefst 98 procent van hen leest weleens een boek (wat uiteraard een Netflix- of tabletverslaving niet uitsluit), een toename van bijna 10 procent ten opzichte van twee jaar eerder.

Andere interessante feiten: Fransen geven erg graag boeken cadeau en houden niet van lenen (behalve van de bibliotheek, waar een op de drie weleens een boek vandaan haalt). Ze kopen steeds meer e-boeken en tweedehandsboeken, en doen dat ook steeds vaker online – hoewel gespecialiseerde boekhandels het met name door de verkoop van manga’s en stripboeken nu zelfs beter doen dan een paar jaar geleden. Wel heeft ruim eenderde van de geïnterviewden de indruk minder te lezen dan vroeger, ruim tweederde zegt er domweg te weinig tijd voor te hebben (maar hoopt die tijd wel weer te kunnen vinden).

Bestaan er dan eigenlijk nog wel grote lezers? Ja, mijn oudste dochter bijvoorbeeld, die op school zelfs lezend door de gangen gaat en fluitend de honderd boeken per jaar haalt. Maar ook dat blijkt normaal te zijn: kinderen van grote lezers worden vaak zelf ook grote lezers, en onder die categorie (twintig of meer gelezen boeken per jaar) valt toch nog altijd één op de vier Fransen – vooral vrouwen en ouderen, maar dat hoeft weinig verbazing te wekken.

Je vraagt je bij al die cijfers natuurlijk wel af hoe ze zich verhouden tot andere landen, Nederland bijvoorbeeld. Dat valt helaas niet of nauwelijks te zeggen, want Nederland doet niet dezelfde onderzoeken. Hoe lastig de vergelijking is, blijkt wel uit de Europese cijfers (uit 2013, dus wel al wat verouderd) die te vinden zijn op Leesmonitor.nu. Nederlanders zouden ‘in vergelijking met andere Europeanen fervente boekenlezers’ zijn (86 procent leest weleens een boek). Nederland staat na Zweden op de tweede plaats – met Frankrijk en Oostenrijk ex aequo onderaan bungelend op de tiende plaats (73 procent). Nederlanders grotere lezers dan Fransen? Het klinkt me zeer onwaarschijnlijk in de oren, en het CNL komt inderdaad met heel andere cijfers: maar liefst 92 procent van de Fransen leest weleens een boek.

Ook naar het leesgedrag tijdens de lockdown wordt inmiddels onderzoek gedaan. Een eerste steekproef van het onderzoeksinstituut IFOP wijst uit dat er momenteel inderdaad meer wordt gelezen: 42 procent van de ondervraagden zegt meer te lezen dan normaal (tegenover 10 procent juist minder). De boekhandels en bibliotheken zijn gesloten en Amazon mag uit concurrentieoverwegingen tijdelijk geen papieren boeken verkopen, dus mensen kopen en lenen meer e-boeken – uit een enquête van het ministerie van Cultuur blijkt dat de vraag naar e-lenen fors is toegenomen. En ze pakken vooral boeken uit hun eigen kast die ze willen herlezen of nog niet hadden gelezen. Dat vooral de kleine boekhandels zwaar worden getroffen door de lockdown, beseft ook de overheid: naast de algemene noodsteun voor kleine ondernemingen wordt er gewerkt aan een speciale regeling voor de boekensector.

Volgens boekverkoper Evelyne Levallois, die flink heeft geïnvesteerd in haar nieuwe winkel, is de solidariteit onder haar collega’s groot: sommigen hebben haar al financiële steun aangeboden. Ze maakt zich vooralsnog geen grote zorgen over het voortbestaan van haar bedrijf en benut de lockdown net als veel mensen om eindelijk eens wat titels te lezen die al jaren op haar lijstje stonden, klassiekers vooral. Op mijn vraag wat ze haar klanten nu aanraadt, grinnikt ze: ‘In elk geval niet La peste van Camus. Een boek dat ik vaak aanraad is Into the Forest van Jean Hegland. Daarin zijn de hoofdpersonen, twee zussen, door een enorme stroomstoring ineens gedwongen om zichzelf met louter natuurlijke middelen in leven te houden. Het houdt de moderne consumptiemaatschappij echt een spiegel voor.’

Duitsland

Crisis in de boekwinkel? Niet in Berlijn, ziet Sterre Lindhout.

Nee, de deur is niet open omdat de winkel open is, maar omdat hij even buiten had staan roken, bromt Lutz Stolze, de rijzige eigenaar van boekhandel Kommedia in Berlijn. ‘De corona-openingstijden zijn van 12 tot 6.’

Als blijkt dat er geen klant maar een krant in zijn zaak staat, ontdooit Stolze en wil hij best even praten. ‘Maar ik werk ondertussen door, want dit moet allemaal nog in de kast.’ Op de vloer van de zaak, die de omvang heeft van een ruime woonkamer, staan hoge stapels boeken en een trapje. Op het voorhoofd van de 67-jarige boekhandelaar staat zweet.

Op virusvrije zaterdagmorgens is het gedrang in de winkel in het stadsdeel Kreuzberg soms zo erg als bij de groentenkraam in de naastgelegen markthal. Zoals de meeste Berlijnse buurtboekhandels heeft Stolze een trouwe klantenkring. ‘Er komen hier ook veel schrijvers’, klinkt het trots vanaf het trapje. Nu er maximaal drie klanten tegelijk naar binnen mogen, staat er soms een rij.

Crisis in de boekwinkel? Niet in Berlijn, samen met Saksen-Anhalt de enige Duitse deelstaat waar de boekhandels open mochten de afgelopen anderhalve maand. ‘Ik heb in maart en april 40 tot 50 procent meer omzet gemaakt, schat Stolze. En terloops: ‘Daarvoor riskeer ik wel mijn leven, want ik heb COPD.’

Andere kleine boekhandelaren melden in lokale media vergelijkbare cijfers als de Kommedia. ‘Het boek is crisisbestendig’, verklaarde Johanna Hahn, directeur van de regionale brancheorganisatie voor het boekenvak, in Der Tagesspiegel. ‘De omstandigheden verleiden tot meer lezen. En lezen is een uitstekend middel om kinderen te vermaken.’

Ja, kinderboeken, die verkoopt Stolze meer dan ooit. En bij de paperbacks liggen de coronaklassiekers: De pest van Camus en de Decamerone. ‘Marquez moet ik nabestellen.’ Hij doelt op Liefde in tijden van cholera. ‘Net als een vorig jaar verschenen boek over de Spaanse griep, dat is opeens niet aan te slepen.’

Toegenomen leeshonger is niet de enige verklaring voor de hogere omzet, denkt Stolze. ‘We moeten eerder het publiek van de grote zaken en Amazon bedanken.’

Wat die grote zaken betreft: boekenpaleizen, zoals het Berlijnse ‘cultuurwarenhuis’ Dussmann, moesten dicht.  Amazon deed iets wat niemand verwachtte. De Amerikaanse verzendmoloch, die op de Duitse markt de plek inneemt zoals Bol.com in Nederland – zij het dat het aandeel online boekverkoop er slechts 20 procent bedraagt en in Nederland ruim 35 –, zette de boeken op een laag pitje om in de magazijnen plaats te maken voor levensmiddelen en mondkapjes. Het bedrijf bestelt tot nader order nauwelijks nog nieuwe boeken bij de Duitse uitgevers.

Wat op korte termijn goed nieuws is voor boekhandelaren als Stolze, is voor de Duitse uitgevers slecht nieuws. Volgens het beursblad van de Duitse boekhandels kelderde de omzet van de sector in maart met 30 procent.

Toch is er in Duitsland nog geen nieuws over dreigende faillissementen, misschien omdat alle deelstaten een noodfonds hebben opgericht voor kleine ondernemers. In Berlijn kunnen bedrijven met minder dan tien werknemers aanspraak maken op 14 duizend euro – geen lening maar een gift, als de belastingdienst achteraf concludeert dat het geld echt nodig was. Maar of dat genoeg is, hangt vooral van de uitzonderingstoestand af.

‘Sommige boekhandels lijken nu juist te ontwaken’, schreef de Süddeutsche Zeitung onlangs. De krant refereerde aan de creativiteit in de deelstaten waar boekwinkels dicht moesten, daar gooiden sommige verkopers het op een akkoordje met zaken die open mochten blijven. Zo waren er Duitsers die hun bestelde boeken de afgelopen weken konden ophalen bij de slager of apotheek.

Ook in Berlijn valt de vindingrijkheid op. De eigenaar van Die Buchkönigin in het stadsdeel Neukölln vond het geen hygiënisch idee dat klanten door de boeken zouden bladeren. Ze besloot de winkel te transformeren in een soort boekenautomaat: in de vensterbank worden de nieuwste aanwinsten en wat klassiekers tentoongesteld, de verkoop vindt plaats door een uitgifteluik.

In de etalage van Kreuzbergse boekhandel Dante Connection, gespecialiseerd in Italiaanse literatuur en feminisme, lonken verre bestemmingen: van een boek over de Zwarte Zee en een roman genaamd Zomer in Baden-Baden, tot een kinderboek over Venetië en een wereldkookboek. Zo kunnen de mensen die staan te wachten – er mag maar één klant tegelijk naar binnen – even op vakantie in hun eigen hoofd.

Ook Dante Connection heeft niet te klagen over klandizie, zegt medewerker Syme vanachter haar mondkapje en plexiglasplaat. ‘Vooral in de eerste weken van de uitzonderingstoestand konden we de drukte nauwelijks bolwerken.’ Als ze vanmiddag wordt afgelost door een collega, levert ze op de fiets naar huis nog bestellingen af bij ouderen en kwetsbaren.

Alleen en in stilte struinend tussen de zorgvuldig uitgestalde romans, voorzien van handgeschreven aanbevelingen, kom je gemakkelijk tot de conclusie dat het zo gek nog niet is: boekwinkels in coronamodus. Tot Syme met een glimlachje dat geen tegenspraak duldt vraagt of de verslaggever nu wil ophoepelen. Er staan buiten twee klanten te wachten.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden