Typografie Memes

Waarom deze lompe letter zo’n beetje iedere internetgrap siert

Het succes van de memes, de internetgrappen die als een virus over internet razen, is zeker te danken aan de lompe letter waarmee ze gemaakt worden. Hoe komt dat zo?  

Beeld Flora Woudstra

Impact. De naam van de letter geeft al aan met welke gedachte hij is ontworpen: de boodschap zo luid en duidelijk mogelijk overbrengen. En dat doet hij, zeker nadat hij dit millennium is omarmd voor beeldgrappen op internet.

In een van de eerste advertenties voor de letter gaat deze vergezeld van een bokshandschoen. Baf!

Beeld Knowyourmeme

Het lettertype wordt rond 1965 ontworpen door Geoffrey Lee. Zijn Impact (door hemzelf getypeerd als: gewoon zoveel mogelijk inkt op papier krijgen) is een typische representant van de lettermode uit die tijd. Strak, schreefloos, brutaal.

 ‘Het is een poster-letter, heel geschikt om korte statements te maken’, zegt Irene Bruggemann, typograaf en ontwerper bij internetbureau Jungle Minds. ‘Dat werkt heel goed in combinatie met beeld. Ideaal om een boodschap krachtig de wereld in te slingeren.’

Natuurlijk dacht Geoffrey Lee niet aan internet toen hij zijn letter in 1965 ontwierp. Het lettertype was misschien zomaar in de vergetelheid geraakt als Microsoft er niet was geweest: het softwarebedrijf besluit de Impact halverwege de jaren negentig op te nemen in het pakketje standaardlettertypes voor internet in zijn besturingssysteem Windows 98: 

Zo zag Windows 98 eruit Beeld Microsoft

Het belang daarvan is moeilijk te overdrijven: Microsoft is in die tijd met zijn Windows zo’n beetje monopolist. Het feit dat de Impact een van de slechts elf standaard- (en gratis te gebruiken) web­letters is, zorgt ervoor dat het lettertype meteen door makers van web­sites wordt gebruikt, naast de 

Beeld c

 en de foute letter 

Beeld c

Stap drie op weg naar werelddominantie is een gezonde dosis toeval. Helemaal exact is het moment niet terug te halen, maar het moet ergens aan het begin van deze eeuw zijn ­geweest. Het delen van lollige plaatjes met bijbehorende teksten op fora ­begint dan net populair te worden. In eerste instantie gewoon plaatjes met daaronder een los onderschrift, later met tekst eroverheen, met behulp van Photoshop. Consensus over het gebruikte lettertype is er dan nog niet. Dat verandert in één klap, als iemand een afbeelding van een nogal dikke vrouw in een strakzittend superheldenpak post met daaronder in kapitalen: DAAAAMN. Het lettertype: ­Impact. ‘Vanaf dat moment leek ­iedereen ineens Impact te gebruiken’, memoreert Richard Kyanka, oprichter van de toen populaire humorsite ­SomethingAwful.com later tegenover CNN. Een ander belangrijk doorbraakmoment is, volgens dezelfde site, de tekst ‘I can has cheezburger?’ Opnieuw in Impact:

Beeld Icanhascheezburger

Die bewust kromme tekst duikt sinds 2007 overal op, in eindeloos veel beeldvarianten. Hierna is het hek van de dam: wie goede sier wil maken met een lollige tekst/beeld-combinatie, gebruikt ­Impact, zo simpel is dat. 

Maar daarmee is het succes nog ­altijd niet volledig verklaard. Het volgende element is: luiheid. Ook al heeft Photoshop het bewerken van foto’s voor grote groepen binnen handbereik gebracht, de leercurve is nog altijd steil. Met de opkomende populariteit van de humoristische afbeeldingen komen ook zogenoemde ‘meme-generators’ op. Een meme is een verzameling variaties op telkens dezelfde grap. Met die meme-generators is het maken van een plaatje-plus-tekst in een handomdraai gedaan: 

Beeld Memegenerator

Het standaard lettertype dat die programmaatjes gebruiken? Impact, uiteraard. ‘Net zoals een zoekknop op een site altijd rechtsboven zit, weet je bij Impact: ha, hier gebeurt iets grappigs, iets ironisch. De beeldtaal is deel van de subcultuur’, zegt typograaf Bruggemann. Als laatste stap in het aanhoudende succes van de Impact moet de essentie van memes genoemd worden: herhaling. Een meme (een video, afbeelding, tekst of wat dan ook) is nooit een losstaand iets dat zomaar viraal gaat. Memes worden pas memes omdat ze eindeloos worden herhaald; de herhaling ís voor een deel de grap:

Beeld de Volkskrant

Op sites als Reddit, 9gag en 4chan – broedplaatsen voor internethumor – variëren liefhebbers in een eindeloze reeks grappen op een thema, wat alleen kan door bewust onderdeel van het web aan verwijzingen te zijn.

De Israëlische hoogleraar Limor Shifman noemt deze intertekstualiteit in haar boek Memes in Digital Culture fundamenteel voor memes. En internet is de motor hierachter: in de digitale cultuur is het gemakkelijker dan ooit om te kopiëren, imiteren en remixen. ‘Netwerkindividualisme’ noemt Shifman dat: mensen gebruiken memes om zowel hun uniciteit als hun verbondenheid tot uitdrukking te brengen. ‘Memes zorgen ervoor dat mensen gezamenlijk zichzelf kunnen zijn.’

In het metaspel van verwijzingen, imitaties en herhalingen kan het voorkomen dat ook de letter onderdeel wordt van de grap:

Beeld meme

De volgende stap is door behalve de afbeelding ook de tekst expres van een laag ruis te voorzien om zo te benadrukken dat een grap een kopie van een kopie van een kopie is:

Beeld Deep Fried Memes

Of door de tekst ‘Bottom Text’ (bedoeld als aanwijzing: plaats hier je eigen tekst) van meme-generators gewoon letterlijk in het plaatje te laten staan. 

Beeld meme

Expres lullig, en dus leuk binnen een subcultuur. Eén keer is niet grappig, bij meerdere keren weet de fijnproever: ha, hier wordt een geraffineerd ironiespel gespeeld. 

Beeld meme

En telkens is de Impact een van de wegwijzers, stelt Vincent Koopmans, design-directeur van ontwerpbureau Resoluut. ‘De Impact is een fantastische branding-tool geworden. Juist omdat hij zo vaak is gebruikt, is de boodschap ongekend krachtig.’ Baf!

Beeld Flora Woudstra

Bioloog bedacht term ‘meme’

De term ‘meme’ werd in 1975 geïntroduceerd door evolutiebioloog Richard Dawkins. Hij zag de meme als het culturele broertje van het gen (‘meme’ rijmt bijna op ‘gene’): stukken informatie die het vermogen hebben zichzelf aan te passen zodat uiteindelijk de sterkste memes overleven, springend van de ene persoon naar de ander. Net als genen zijn memes in constante strijd verwikkeld voor hun eigen overleving en voortzetting. Natuurlijk had de bioloog hierbij geen internetgrappen voor ogen, maar wel (religieuze) verhalen, theorieën, uitdrukkingen, mode of melodieën. Het woord meme is verwant aan het Griekse ‘mimema’: iets wat wordt geïmiteerd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden