Waarom deze foto's 'een sleets cliché van een vluchtelingencrisis' tonen

De rubriek Beeldvormers onderzoekt hoe een foto onze kijk op de werkelijkheid bepaalt. Deze week: de Rohingya-vluchtelingen van kamp Balukali.

Beeld Getty Images

Balukali is de naam van een vluchtelingenkamp in Bangladesh, vlak bij de grensrivier Naf, met aan de overzijde Myanmar. Het woord 'kamp' suggereert waarschijnlijk een hogere graad van organisatie dan hier wordt aangetroffen. Het is een van de plekken waar meer dan een half miljoen Rohingya-vluchtelingen, de moslimminderheid van boeddhistisch Myanmar, zijn beland, terwijl er aan de overzijde een 'schoolvoorbeeld van etnische zuivering' (aldus de VN) gaande is.

De Canadese fotograaf Kevin Frayer (wonend in Beijing) was eerder deze maand in het kamp; zijn foto's werden via Getty Images verspreid en verschenen in kranten en websites over de hele wereld, onder meer in The Guardian (14 oktober) en de Volkskrant (18 oktober). Probeer maar eens niet geraakt te worden door de aangrijpende zwart-witbeelden. Een foto laat een bijna abstracte heuvel vol mensen zien, waarbij de opengesperde ogen en uitgestrekte handen opvallen. Op een andere foto is een huilende jongen te zien, hand uitgestrekt, met achter hem een menigte tot aan de horizon. De foto's zijn contrastrijk en Frayer verliest nooit de compositie uit het oog. Niet iedereen vindt dat gepast.

Kitsch

Schrijfster en fotograaf (en jurist en activist) Suchitra Vijayan schreef een opvallend essay op haar blog 'Documenting everyday fiction' met de niet mis te verstane titel 'How not to photograph the Rohingya genocide in the making...' 'Er is zoveel mis met deze beelden', schrijft ze. 'Vooral de esthetiek.' De pijn van deze mensen is vastgelegd in al zijn opzichtigheid, die raakt aan kitsch, zegt Vijayan, die bij haar ook de herinnering oproept aan het werk van Sebastiao Salgado's grote immigratieproject Migrations (2000). En hoewel Sebastiao Salgado, die altijd meer 'de mensheid' dan 'een mens' in het vizier heeft, heel populair is (zijn overzichtstentoonstelling trok afgelopen maanden vijftigduizend mensen naar het Nederlands Fotomuseum in Rotterdam) zijn er in de fotografiewereld hele volksstammen die niets met zijn werk van het grote gebaar hebben.

Tekst gaat verder onder de afbeelding.

Beeld Getty Images

Steno van de misère

Waar zijn de persoonlijke verhalen? Waar zijn de namen van deze mensen? Is hun iets gevraagd? En over het gebruik van zwart-wit: 'Deze beelden roepen het verleden op en niet de urgentie van het heden.' Als voorbeeld pikt Vijayan een foto die Frayer (of Getty) als titel heeft meegegeven: 'Een gezin, uitgeput van de oversteek van de rivier Naf.' Vader, moeder en twee kinderen liggen op de grond, terwijl de fotograaf ze van bovenaf fotografeert. De moeder staart met een lege blik in de verte. Wat vertelt deze foto, met dit bijschrift, over de situatie van deze mensen? Of wordt hier - inclusief het gebruik van zwart-wit, dat de beelden een instant historisch gewicht geeft - een sleets cliché van een vluchtelingencrisis opgediend, een soort steno van de misère?

Het is vrij makkelijk om het betoog van Vijayan van je af te schudden, door te denken dat het, hoe dan ook, goed is dat het oog van de wereld valt op het lot van de Rohingya. Maar het kan ook anders, qua fotografie.

Sergej Ponomarev is een Russische fotograaf die veel voor The New York Times fotografeert en de afgelopen maand op veel van dezelfde plekken als Frayer is geweest. Zijn werk is online op te zoeken. Hij fotografeert in kleur, minder abstract en de bijschriften proberen zo veel mogelijk feiten te vermelden over wat we zien en wie er op de foto's staan. Ook hij let op de compositie, maar lijkt meer in dienst van het verhaal te fotograferen: dit gebeurt er met deze mensen op dit moment, op deze plek. En het lijkt alsof hij soms, met respect voor het lot van deze mensen, af en toe een stap naar achteren doet, in plaats van naar voren.

Sergej Ponomarev kreeg in 2016 de Pulitzerprijs voor zijn werk over de vluchtelingencrisis in The New York Times. Bij die gelegenheid werd hij geïnterviewd door de Engelstalige Russische nieuwsorganisatie The Moscow Times. 'Hoe vaker mensen beelden van onrecht zien, des te meer zijn ze bereid er iets aan te doen'. Maar hij heeft ook een waarschuwing in petto: 'We verliezen het gevecht met kittens en borsten.'

Beeld Sergey Ponomarev
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.