Waarom de opera De Dood van Klinghoffer zo gehaat wordt

Een protestwake van joodse tieners, joodse scholieren die bij de Metropolitan Opera onder leiding van een rabbijn in gebed gaan, en een demonstratie met onder meer oud-burgemeester van New York Rudy Giuliani. Nee, de opera De Dood van Klinghoffer in New York ging gisteravond niet bepaald geruisloos in première. Waarom is er zoveel kritiek op een opera uit 1991?

Agenten bewaakten gisteren het gebouw van de Metropolitan Opera.Beeld anp

Sinds de première in 1991 in Brussel zijn er controverses geweest rond de opera. Die handelt over de moord in 1985 op de joodse passagier Leon Klinghoffer door vier leden van de Palestijnse Bevrijdingsorganisatie (PLO), die het cruiseschip Achille Lauro voor de Egyptische kust hadden gekaapt. Zij eisten dat vijftig Palestijnse gevangenen zouden worden vrijgelaten door Israël.

Klinghoffer zat in een rolstoel als gevolg van twee beroertes. Hij werd doodgeschoten en overboord gegooid. De vier kapers kregen na de gijzeling een vrijgeleide naar Tunesië, maar Amerikaanse gevechtspiloten dwongen hun piloot te landen op een NAVO-basis in Sicilië. De PLO'ers werden daar gearresteerd en in Italië tot celstraffen veroordeeld.

Componist John Adams en librettist Alice Goodman wordt verweten dat hun opera antisemitisch is en dat de kapers te sympathiek zijn uitgebeeld. 'Als je luistert zul je merken dat de emotionele context van de opera echt de terroristen romantiseert', zei oud-burgemeester Giuliani gisteravond. 'En de dreiging van terrorisme wordt alleen maar groter als je het romantiseert.'

De opera begint met het koor van de verdreven Palestijnen, die in 1948 uit hun huizen werden verdreven om plaats te maken voor de uit Europa gevluchte joden. Het koor van de verdreven joden zingt over de gruwelen van de holocaust. Adams en Goodman willen de handelingen van beide partijen een context geven. 'We zijn geen criminelen, geen vandalen, maar mannen met idealen', laten ze de kapers zingen.

Het kwam Adams in 2001 op een felle aanval te staan van de invloedrijke muziekcriticus Richard Taruskin, die de componist in The New York Times verweet dat hij het terrorisme romantiseert. Dit stuk moet niet meer worden gespeeld, schreef Taruskin. Of zijn pleidooi invloed heeft gehad is onduidelijk, maar The Death of Klinghoffer is sindsdien in Europa veel vaker gespeeld dan in de Verenigde Staten.

'Als ik een vergissing heb gemaakt, is het dat ik dacht dat iedereen alles wist over de geschiedenis van Israël. Daarom heb ik meer aandacht aan het Palestijnse verleden besteed. Maar je hebt er geen idee van hoe snel je hier wordt beschuldigd van antisemitisme als je ook maar de geringste kritiek hebt op Israël. Natuurlijk is antisemitisme een zeer gevaarlijke kracht, maar je moet het geven van gerechtvaardigde kritiek daar niet mee verwarren', zei Adams hierover in maart 2004 tegen de Volkskrant. In dat jaar ging de muziekproductie in Nederland in première. Dit gebeurde overigens zonder problemen.

Joodse scholieren in New York met een foto van Klinghoffer.Beeld anp
Componist John Adams.Beeld anp
Oud-burgemeester Rudy Giuliani spreekt demonstranten toe voorafgaande aan de première van De Dood van Klinghoffer.Beeld getty

'Opera rationaliseert terrorisme'

Adams kreeg later ook kritiek van de twee dochters van Leon en Marilyn Klinghoffer (die ook aan boord was en vier maanden na de moord op haar man aan kanker zou sterven). Ze keurden de opera af, nadat ze die hadden gezien in de VS. Naar aanleiding van een andere opvoering in 2011 schreven zij dat ze 'grote supporters van de kunsten' zijn en dat een theatervoorstelling een kritische rol kan spelen in het onderzoeken en begrijpen van belangrijke gebeurtenissen in de wereld. 'Maar deze opera doet dat niet. De Dood van Klinghoffer neemt een gruwelijke, terroristische gebeurtenis en rationaliseert die, legitimeert die en legt die uit.' Volgens de zusters kan de moord op hun vader nooit evenwichtig worden weergegeven en kan er geen compassie of begrip voor terroristen zijn.

Lisa en Ilsa Klinghoffer sloten in 1997 een schikking met PLO, tegen wie ze een civiele zaak in de VS hadden aangespannen. De PLO betaalde een onbekend geldbedrag aan de twee. Na de dood van hun vader hebben zij een organisatie opgericht die tegen het terrorismegevaar optreedt langs 'educatieve, politieke en juridische weg'. Deze opereert onder de vleugel van de Anti-Defamation League (ADL), een joodse instelling met 27 kantoren in de VS die anti-semitisme bestrijdt.

Abraham H. Foxman, directeur van ADL, vroeg Metropolitan Opera (de 'Met') deze zomer De Dood van Klinghoffer helemaal niet op te voeren. Volgens de organisatie is de voorstelling niet antisemitisch, maar 'zijn er zorgen dat de opera in het buitenland kan worden gebruikt als een manier om anti-Israëlische sentimenten aan te wakkeren of als vehikel om antisemitisme te promoten'. Bij de voorstellingen in New York is een tekst van de Klinghoffers in het programmaboekje geplaatst.

Demonstranten gisteravond bij de Metropolitan Opera in New York.Beeld getty

Uitzendingen geschrapt

Om tegemoet te komen aan de critici schrapte algemeen directeur Peter Gelb de rechtstreekse uitzending van de productie naar theaters en bioscopen in de hele wereld, gepland voor 15 november. Volgens Gelb is uitzending van de opera 'ongepast in deze tijd van toenemend antisemitisme, vooral in Europa.' Deze beslissing leidde tot felle kritiek, onder meer van Adams. 'De annulering van de uitzending is zeer betreurenswaardig en gaat ver voorbij kwesties als 'artistieke vrijheid' en eindigt in het bevorderen van het zelfde soort intolerantie die de tegenstanders beweren te voorkomen.'

Ook reageerde Adams weer op de kritiek op zijn opera. 'Mijn opera kent grote waardigheid toe aan de herinnering van Leon en Marilyn Klinghoffer, en veroordeelt ronduit de brute moord op hem. De opera erkent de dromen en grieven van niet alleen de Israeli's, maar ook van de Palestijnen, en vergoelijkt of bevordert op geen enkele wijze geweld, terrorisme of antisemitisme.'

De Met liet weten niet te zullen 'wijken voor de druk' het stuk helemaal uit productie te nemen. De opera is nog tot 15 november te zien.

Beeld epa
Beeld epa
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden