Interview

Waarom De Kersentuin van Tsjechov zo eeuwig top blijft

Tsjechovs De Kersentuin is al 111 jaar onweerstaanbaar voor theatermakers. Waarom? De Russische topregisseur Lev Dodin, die zijn versie nu op het Holland Festival laat zien, weet het antwoord.

De Kersentuin van Dodin, nu op het Holland Festival. Beeld Viktor Vassiliev

'De Kersentuin is een stuk dat steevast bij je is op momenten dat er iets ingrijpends gebeurt. In de wereldhistorie, of in je persoonlijke leven. Als regisseur kies je een werk puur omdat je voelt dat het onmogelijk is om het niet te doen; het moet dát ene stuk zijn, op dát ene moment. En dan, na de première, wanneer je kunt gaan analyseren, realiseer je je waarom, wat er aan de hand was. Op de scherpste momenten in ons leven, geeft Tsjechov je de vorm om die scherp neer te zetten. Om jezelf te begrijpen, te proberen te doorgronden wat er in de maatschappij gebeurt, tussen jou en andere mensen, tussen anderen onderling. Tsjechov geeft je een medium.'

Lev Abramovitsj Dodin (1944) is met zijn Petersburgse Maly Drama Theatre zo'n twee weken in Parijs. Frankrijk houdt van Dodins werk, hij is er regelmatig te gast. Dit keer, in april, staan ze in het wat onbekendere Le Monfort, door de Russische locatiescout precies goed bevonden voor de specifieke eisen die deze enscenering stelt. Daaraan blijkt dan later ook de Stadsschouwburg Amsterdam te voldoen, waar Dodin, zijn troupe en hun Tsjechov dit weekeinde het Holland Festival aandoen.

De Russische regisseur reist vrijwel altijd mee met zijn acteurs. Met de discipline van een olympische ploeg doen ze iedere dag (stem-)oefeningen en repeteren ze, al kennen ze hun rol door en door. Wanneer er tussentijds moet worden gewerkt aan een andere voorstelling laat Dodin betreffende acteurs invliegen. De regisseur en artistiek leider van het Maly (sinds 1983) ziet zijn naam tussen die van grootheden als Brook, Stein en Wilson.

Relevantie

Tijdens het gesprek in zijn barokke hotel in een straat achter de Champs-Elysées herinnert hij er vrolijk aan dat hij al eerder te gast was op het HF, twintig jaar geleden. Met: De Kersentuin. Onvergelijkbaar met de voorstelling die we net hebben gezien, zegt hij gedecideerd. Het is inmiddels midden in de nacht, maar de regisseur oogt zo fris als een hoentje. In de doodstille ontbijtzaal schenkt hij nog eens een kopje thee in.

'Hoe vaak ik Tsjechov ook heb geënsceneerd, hoe verschillend door de jaren heen ook: steeds is het relevant. Deze Kersentuin is mijn recentste Tsjechov en ook zíjn recentste, zijn laatste. Het is mijn favoriet, denk ik. Zijn meest tragische. Zijn meest profetische.'

'Hoe je het stuk ook bekijkt, De Kersentuin blijft een enigma', stelden de makers van het Vlaamse collectief STAN onlangs bij de première van hun versie in mei. 'Het is onrustwekkend, het laat zich niet vatten en oefent daardoor al 111 jaar een bijna fatale aantrekkingskracht uit op toneelspelers en regisseurs.'

Lev Abramovitsj Dodin. Beeld Corbis

Plot

De plot, in het kort: Ljoebov Ranjevskaja keert na een lang verblijf in Parijs terug naar haar geliefde Russische landgoed met kersentuin, waar ze is opgegroeid en later ook met haar man en kinderen heeft gewoond. Sinds Ljoebovs onbezorgde kinderjaren is er veel veranderd, in haar eigen leven en in heel Rusland. Ze is inmiddels weduwe, heeft een zoontje verloren en zit financieel aan de grond; de lijfeigenschap is afgeschaft, sociale verhoudingen kantelen en het land koerst af op nog meer grote verschuivingen. Dat alles laat zich in De Kersentuin voelen. Zodra Ljoebov arriveert met haar gevolg, staat eigenlijk al vast dat ze weer moet gaan. Weemoed slaat toe, maar voor vertrekkers zowel als achterblijvers lonken ook nieuwe kansen. Koffers worden gepakt, of blijven onuitgepakt.

Is het een tragedie, zoals regisseur Stanislavski besloot bij de oeropvoering in 1904? Of een komedie, een klucht zo af en toe, zoals Tsjechov het zelf had bedacht? Een succes werd het in ieder geval, met Olga Knipper, Tsjechovs vrouw, in de hoofdrol. Al merkte een criticus destijds ook op: 'Alle bewoners van De Kersentuin zijn kinderen en hun gedrag is kinderachtig.'

Ga er maar aan staan. Bij STAN speelde een uitgebreid ensemble lichtvoetig, aanstekelijk, hartroerend, langs zachtverlichte ramen, wanden van glas, de ruiten nauwelijks meer doorzichtig en geliefd meubilair verspreid over de scène: tijdloos.

'Theu Boermans heeft het drama in een zijkamertje gezet', schreef de Volkskrant over een andere memorabele enscenering; die bij De Trust in 1998. 'De nieuwe tijd zal de oude verdringen: kapitaal in plaats van adellijke status, zomerhuisjes in plaats van kersenbomen, een elektrische tandenborstel in plaats van een samowar. Dat staat allemaal te gebeuren en intussen gaat het leven door. Hoe dat leven doorgaat, wordt prachtig getoond: niet het grote drama van de hakbijl, maar het kleine leed van een gebroken hart.'

De Kersentuin van Dodin, nu op het Holland Festival. Beeld Viktor Vassiliev

Intiem en inventief

Liefst 5.000 vierkante meter, verdeeld over vier verdiepingen in een leegstaand kantoorpand aan de Amsterdamse Zuidas, had de Britse regisseur Tristan Sharps nodig voor zíjn voorstelling, een van de verrassingen van het Holland Festival 2011. Before I Sleep, zoals de titel luidde, was eigenlijk een gedeconstrueerde Kersentuin met een glansrol voor de oude getrouwe bediende Firs. Iedere ruimte - groot of piepklein, kaal of ingericht als een keuken vol weckflessen met kersen plus recepten, met gekapt hout of kerselaren in bloei - bood een speciale ervaring op locatie, als één grote ode aan Tsjechovs laatste.

En zijn 'meest profetische'? Lev Dodin plaatst zijn publiek, zo bleek in Parijs, intiem en inventief, ín het landhuis; zomaar naast het biljart bijvoorbeeld, dat is afgedekt met wit laken tegen het stof, net als veel andere meubels. Heel af en toe legde Ljoebovs broer Gajev nog een keutje, maar het spel was snel uit.

'We weten uit zijn brieven dat Tsjechov worstelde met het schrijven van het stuk', zegt Dodin. 'Ik denk dat hij zijn einde zag naderen en in weerwil daarvan zichzelf en anderen wilde laten zien dat hij nog grappig kon zijn, en vol geestdrift. Maar schrijvende aan een komedie, kwam-ie opgescheept te zitten met een tragedie. Alsof zijn genie hem een andere kant op dwong; een schrijver kan op z'n slimst zijn als hij niet bezig is slim te zijn. Tegelijkertijd voorvoelde hij de maatschappelijke verschrikkingen die niet lang na de verschijning van zijn stuk ook werkelijkheid zouden worden voor Rusland - en de wereld.

'Met elke wisseling van tijdperk, elke verandering, breuk, is hij er. Zo zie ik het, als theatermaker. Toen ik 22 jaar geleden voor het eerst aan de slag ging met De Kersentuin, was er sprake van een grote omwenteling. De Sovjet-Unie viel uiteen en ook mondiaal kraakte het. Met de populaire Amerikaanse wetenschapper Fukuyama bogen we ons over The End of History and the Last Man. Maar ons gezelschap was relatief jong, de veranderingen hadden wat verdrietige kanten, maar ook heel positieve. Er overheerste een gevoel van dat we de zaken aankonden. Mijn Kersentuin van toen weerspiegelde dat, denk ik.

De Kersentuin van het Vlaamse collectief STAN (2015). Beeld Koen Broos

Ook Johan Simons

Komend seizoen regisseert Johan Simons De Kersentuin bij NTGent, waar hij terugkeert als artistiek leider. Met Tsjechov wil hij de toeschouwer uitnodigen na te denken over vragen als: in hoeverre voelen we ons nog verbonden met onze fysieke plek van oorsprong? Laat onze wereld die plekken wel genoeg intact? En uiteindelijk een ultieme vraag: waar willen we, als het zover is, sterven? Met Elsie de Brauw, Pierre Bokma, Oscar Van Rompay en Els Dottermans.

Hoop meegemaakt

'In die ruim twintig jaar hebben we een hoop meegemaakt. Zo kan er iets heel anders naar voren komen uit De Kersentuin. Een parallel: in 1904 was de lijfeigenschap eigenlijk nog maar kort afgeschaft. Voor een bediende als Firs is dat geen vrijheid, maar een catastrofe. Weg is zijn houvast. Heel veel mensen denken nu zo over het uiteenvallen van de Sovjet-Unie.

'Het gaat niet goed met Rusland. Met Europa ook niet. En ik denk dat er nu al een historische verandering gaande is - of snel te gebeuren staat, eentje waarvan we ons zelfs geen voorstelling kunnen maken. We proberen onszelf af te schermen; we beminnen, we scheppen, we zijn vrij of juist afhankelijk. Maar we zijn níét bereid toe te geven dat we deel zijn van iets, iets dat ons een bepaalde kant op trekt, omdat we niet weten hoe die krachten het hoofd te bieden, zoals Ranjevskaja altijd doet.

'Tsjechov geeft ons te begrijpen dat een verleden niet zomaar weg is, maar zich in het heden manifesteert en vaak de toekomst bepaalt. Lopachin, die de kersentuin uiteindelijk koopt, van hem begreep ik vroeger weinig. Een koopman? Nouveau riche? In de Sovjet-Unie had je niet eens banken. Inmiddels hébben we onze Lopachins, die alweer door een jongere generatie worden weggehoond.' Dodin laat zijn Lopachin I did it my way zingen en gunt hem aan het eind een glorieuze plek tussen de rest.

De Kersentuin van Dodin, nu op het Holland Festival. Beeld Viktor Vassiliev

Persoonlijke omstandigheden

Hij pauzeert even, benadrukt dan: 'Dit is mijn relaas. Je hoeft geen Rus te zijn of een wereldoorlog mee te maken voor een prachtige interpretatie. Echt! Die kan heel erg goed juist gevoed zijn door persoonlijke omstandigheden.'

Zo liep Erik Vos in 2009 rond met een Shakespeareplan, totdat er iets gebeurde, vertelde hij in een interview. 'Mijn vrouw en ik hadden al veertig jaar een boerderij in Zuid-Frankrijk. Die werd mede-bewoond door uilen, slangen, muizen. Omdat we oud werden, moesten we de boerderij van de hand doen. Het is een landgoed zoals je je dat kunt voorstellen uit de tijd van Tsjechov. De dag dat we de sleutel definitief moesten omdraaien, riepen we de hulp in van onze zoon. Wij waren daartoe niet in staat.' In plaats van Macbeth, werd het de De Kersentuin, bij het Nationale Toneel.

'De mooiste die ik ooit heb gezien, was die van Peter Brook', besluit Dodin. Hij was bij de Amerikaanse theatermaker op bezoek toen diens vrouw hem om hulp vroeg: ze had een oude koffer met brieven en foto's van haar Russische moeder, die ze niet kon lezen. Dodin las een ansichtkaart voor. 'Met bolle cherubijntjes, en de allerliefste wensen voor het nieuwe jaar 1917. We werden overmand door emotie en lazen niet verder', zegt Dodin. Inspiratie bracht het wel. Dodin: 'Ik denk dat er op de wereld een hoop van dergelijke koffers staan.'

De Kersentuin door Lev Dodin/Maly Drama Theatre of St. Petersburg, tijdens het Holland Festival op 19, 20 en 21/6 in de Stadsschouwburg Amsterdam. Op 21/6: gesprek tussen Dodin en artistiek directeur van het Holland Festival Ruth Mackenzie.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden