Waarom Claudio Monteverdi in zijn 450ste geboortejaar nog steeds geniaal klinkt

Hunkering, jaloezie en doodswens: Claudio Monteverdi vond er geniale noten voor. Hoe flikte hij dat, de Italiaanse componist die 450 jaar geleden werd geboren?

null Beeld Aart-Jan Venema
Beeld Aart-Jan Venema

Kantoorscène bij de koffieautomaat. Met tranen in de ogen vertelt een collega over de vent die haar zojuist heeft gedumpt. 'Liefde?', snuift ze. 'De verrader!' Achter de bureaus stijgt invoelend gemompel op: ludduvuddu, ocharm.

Het tafereel is, zonder koffie, briljant op muziek gezet door de barokcomponist Claudio Monteverdi (1567-1643). Lamento della ninfa zette hij in 1638 boven de noten: de klaagzang van een nimf. Subliem laat hij haar treuren over amor en traditor. Mannenstemmen werpen zachtjes tussendoor: miserella, arme meid.

De scène is geschreven volgens een formule die Monteverdi revolutionair maakt. Solozang + emotie = opera. Hunkering en lust, jaloezie en doodswens; Monteverdi vindt er noten voor. Toegegeven, rond 1600 deed hij dat niet in z'n dooie eentje. Maar hij was wel het eerste genie. Ga de ninfa dus horen klagen in Amersfoort, bij het festival Monteverdi XL. Bezoek De Nationale Opera, die de Monteverdivoorstelling Madrigalen herneemt. Bestorm in juni de Amsterdamse Gashouder, waar het Holland Festival aftrapt met zijn Mariavespers.

Of schuif op 16 mei, een dag na Monteverdi's verjaardag, in Rotterdam aan bij 's werelds eerste operameesterwerk: Orfeo. Sta perplex bij de aria Possente spirto, 'machtige geest'. Vraag je af: hoe krijgt een componist zulke magie voor elkaar? Waarom was dat revolutionair? En wie was hij trouwens, de componist die geldt als de grootste vóór Bach?

Possente spirto
Aria uit de opera Orfeo (1607)

Emotie: trots
Orpheus wil oversteken naar de Onderwereld, maar de veerman Charon weigert werk. Orpheus overrompelt met bedwelmende zang. De oriëntaals aandoende versieringen heeft hij - uniek voor die tijd - nauwkeurig genoteerd.

null Beeld Aart-Jan Venema
Beeld Aart-Jan Venema

Van zijn vader, chirurgijn en apotheker in Cremona, krijgt Monteverdi de muze vermoedelijk niet mee. Hij wordt ontdekt door Marc'Antonio Ingegneri, de componerende kapel-meester van de kathedraal. Aan hem draagt de 15-jarige Claudio zijn eerste bundel op, vol keurige kerkmuziek.

De Gonzaga's, een adellijke familie die heerst over Mantua, komen hem op het spoor. Rond 1590 haalt Vincenzo I, Gonzaga-telg en hertog van Mantua, Monteverdi naar zijn pronkhof. Monteverdi zingt en vedelt er tussen de fresco's van Mantegna, hij componeert en geeft les. In 1599 trouwt hij met Claudia Cattaneo, de zingende dochter van een collega.

1607 begint voortvarend genoeg, met in februari de première van Orfeo, zijn eerste opera. Maar dan: noodlot. Claudia overlijdt. In september loopt Monteverdi met drie kinderen achter haar lijkkist. Hij is er slecht aan toe, maar de hertog kent geen genade: Monteverdi moet een opera schrijven voor het huwelijk van zijn zoon Francesco met Margaretha van Savoye. In oktober pakt de componist de pen op voor Arianna. Later schrijft hij aan een vriend: 'Met die opera heb ik mezelf bijna dood geschreven.'

Bij de première huilt het hof. Lasciatemi morire, laat me sterven, zingt Arianna in een fameus geworden lamento. Niet moeilijk daarin de ellende van de componist te horen.

Lasciatemi Morire
Aria uit de opera Arianna (1608)

Emotie: doodswens
Arianna (Ariadne) treurt om Theseus, de held die haar heeft laten zitten op Naxos. Ze huilt en twijfelt, rouwt en klaagt in een dramatische, wendbare zingzegstijl.

Monteverdi-revival

Na zijn dood verdwijnt Monteverdi's muziek van het toneel. Hij wordt herontdekt in de 19de eeuw; in de 20ste eeuw volgt de revival. In Nederland verricht klavecinist en dirigent Gustav Leonhardt pionierswerk. Tegenwoordig worden vooral de Mariavespers en drie resterende opera's opgevoerd (hij schreef er minstens achttien).

null Beeld Aart-Jan Venema
Beeld Aart-Jan Venema

Componisten vóór Monteverdi kijken vooral naar de hemel. Ze prijzen God met harmonieuze zang uit vele kelen. Monteverdi buigt het hoofd en kijkt in de ziel. Hij ziet een poel hartstocht en drift. Voor hij die kan uitstorten over de notenbalk, moet hij een probleem overwinnen.

Meerstemmigheid, de gangbare praktijk, is ongeschikt voor de allerindividueelste expressie van de allerindividueelste emotie. Monteverdi's oplossing: stop alle emotie in één stem, schroef de rest terug tot begeleiding en je hebt gepassioneerde solozang. Doe er een scheutje theater bij en de opera is geboren.

Niet dat hij daarna de kerkmuziek overboord zet. Sterker, als Monteverdi het gezeur over geld en werkdruk in Mantua zat is, solliciteert hij bij de paus in Rome. Aan paus Paulus V draagt hij de Mariavespers op. In deze lavastroom aan religieuze klanken mengt hij oude kerkstijl met nieuwe operatechniek. Misschien dat de paus daarom niet hapt.

Domine ad adiuvandum me festina (haast u, Heer, mij te helpen)

Opening van de Mariavespers (1610)

Emotie: rotsvast geloof
Een geval van recycling: Monteverdi werkt de ouverture van Orfeo om tot opening van de Mariavespers. Met grandioze noten blaast hij de gelovige van z'n stoel.

Venetië hapt wel. De stadstaat contracteert Monteverdi als kapelmeester van de San Marco. In het najaar van 1613, de componist is 46, reist hij per koets naar de lagune. Daar begint een leven van relatieve rust en roem.

Zo rustig, dat Monteverdibiografen er niets van begrijpen. Hoe kan een componist die met hartstocht smijt zo burgerlijk zijn? Eeuwig jeremieert Monteverdi over geld. Altijd mijdt hij conflicten. De componist laat zich zelfs wijden tot priester, al beweren sommigen dat hij dat deed voor het geld. Kennelijk heeft hij een reputatie. Voor het oog van het koor scheldt een zanger hem uit voor 'gierige bok'. Monteverdi slaat terug via een omweg. Als geestelijke, krijgt het San Marco-bestuur te horen, wil hij de herrieschopper vergeven. Maar de koorchef zegt: hij eruit of ik.

Het is milde agressie vergeleken bij het stijlmiddel waarop de componist tegen het eind van zijn leven nog het meest prat gaat. Stile concitato, de opgewonden stijl, voor hoefgetrappel, zwaardgekletter en doodsnood. Vredige muziek schrijven kan iedereen, vindt Monteverdi. Alleen hij beheerst het rumoer van het slagveld.

Il combattimento di Tancredi e Clorinda (1624)

Emotie: agressie
Kruisridder Tancredi raakt verliefd op de Saraceense strijdster Clorinda. Ze treffen elkaar, in harnas, op het slagveld. Zweet en bloed vliegen rond - tot Tancredi ontdekt aan wie hij de doodsteek heeft gegeven.

Het moet in 1637 een triomf zijn geweest. De componist die de kunstvorm opera in het zadel hielp, maakt mee hoe in Venetië het eerste publieke operahuis wordt geopend. De rode loper gaat uit voor de 70-jarige stadgenoot. Eerst krijgt zijn oude hit Arianna een reprise. Het pept hem op voor twee late meesterwerken.

null Beeld Aart-Jan Venema
Beeld Aart-Jan Venema

Gemeenschappelijk thema is de liefde, echtelijk en overspelig. In Il ritorno d'Ulisse in patria keert Odysseus, na jaren dwalen, terug in de armen van Penelope. L'incoronazione di Poppea toont hoe keizer Nero zijn minnares Poppea zonder scrupules op de troon zet.

Beide opera's lopen uit op een voorspel - het erotische, wel te verstaan. En zo'n priester is Monteverdi niet, of hij dipt zijn pen diep in de hormonen. Poppea zingt: pur ti mir, ik kijk naar je. Nero antwoordt: pur ti godo, ik begeer je. Hun stemmen strelen elkaar, hunkeren, zijn vol wellust. Als het doek van dit overspeldrama valt, kunnen we het vervolg wel raden.

Pur ti miro, pur ti godo

Slotduet van de opera L'incoronazione di Poppea (1642)

Emotie: geilheid
Het is onzeker of deze erotiek uit de pen van Monteverdi komt. Maar ook als de componist anders heet, blijft het een slotscène in de geest van Claudio.

Monteverdi-agenda

Madrigalen
De Nationale Opera
Amsterdam 11 t/m 19/5

Orfeo
Operadagen Rotterdam 16/5

Mariavespers
Holland Festival Amsterdam 3 t/m 5/6

Monteverdi XL
Le Nuove Musiche Amersfoort 3 t/m 5/6

Mariavespers
Kamerkoor NEXT Utrecht 10/6

De grootste Monteverdi-show gaat aan Nederland voorbij. De Britse barokdirigent John Eliot Gardiner toert rond met de drie overgeleverde opera's. De liefhebber moet ervoor naar steden als Venetië, Salzburg en New York.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden