ACHTERGROND

Waarom boekverfilmingen vaak op een teleurstelling voor de schrijver uitlopen

Fantastisch als jouw verhaal door een film opnieuw aandacht krijgt. Maar je moet er wel tegen kunnen dat anderen met je boek aan de haal gaan. Zes schrijvers over 'hun' verfilming.

Filmstill uit Dorsvloer vol Confetti. Beeld A Film

Met de locatie getuigen de makers in elk geval dat ze zich schatplichtig voelen aan het boek: producent Topkapi Films presenteerde woensdagmorgen de verfilming van Publieke Werken, Thomas Rosenbooms historische roman, in het Victoria Hotel in Amsterdam. Het is de plek waar in het boek vioolbouwer Walter Vedder halsstarrig weigert zijn atelier en woonhuis te verkopen, waarna het hotel om de panden heen wordt gebouwd.

Wat er van het boek zelf overeind blijft, is ook voor de auteur gissen. Rosenboom is aanwezig bij de presentatie, maar veel verder gaat zijn betrokkenheid niet. Het script heeft hij niet gelezen. 'Anderen hebben veel meer verstand van film dan ik. Het lijkt me voor een scenarioschrijver alleen maar vervelend als ik ga meelezen.'

'Het is niet niks, het is een ingreep in je leven'

Als jouw woord andermans beeld wordt, kun je dan toch maar beter een vinger aan de pols of zelfs in de pap houden? Daar wordt in schrijverskringen verschillend over gedacht. Herman Koch (Het diner) wilde afstand houden. 'Het boek is geschreven. Ik ga liever door.' Franca Treur (Dorsvloer vol confetti) denkt ook zo. 'Ik was het verhaal wel zat. Ik ben liever bezig met iets nieuws.' Heleen van Royen (De gelukkige huisvrouw, De ontsnapping) volgt de ontwikkeling van de film wel op de voet. 'Het is of je je kind op vakantie stuurt. Dan wil je toch ook weten hoe het ermee gaat?' Ronald Giphart (Ik ook van jou, Phileine zegt sorry, Ik omhels je met 1000 armen en IJsland) verlangt in elk geval zeggenschap over de manier waarop autobiografische scènes worden verbeeld. 'Het is niet niks, het is een ingreep in je leven.' Tommy Wieringa ging verder: hij dwong in 2008 bij de rechter af dat zijn coming of age-roman Joe Speedboot niet werd verfilmd.

Filmstill uit Dorsvloer vol Confetti. Beeld A Film

Franca Treur zag de verfilming van haar boek in première gaan op het deze week nog lopende festival Film by the Sea in Vlissingen, goeddeels gewijd aan de liaison tussen film en literatuur. Iets van betrokkenheid was toch ontstaan. Er kwam het aanbod voor een cameo, een glimprol als koffieschenkend meisje. Ze kreeg het script toegestuurd en bedankte meteen voor de eer. 'Ik schrok ervan. Deels waren het mijn zinnen, maar aangevuld met woorden die ik nooit zou gebruiken.'

Het vertrouwen was weg, maar dat was deels onterecht, zegt ze nu. 'Woorden in een script krijgen vaak een andere lading door de acteurs, door hun intonatie, hun gelaatsuitdrukking.' Ze kan zich nu volledig vinden in het resultaat. 'Mijn grootste angst bij een verfilming was dat er een karikatuur van de reformatorische gemeenschap zou worden gemaakt. Maar mijn verhaal is overeind gebleven.'

Ze is nog op de set geweest, in Kwadendamme. Ze zag onvolkomenheden. Een te frivole lila bruidsjurk. Kerkgangers die elkaar zoenen. Een boer die 'toilet' zegt in plaats van 'wc'. Soms bleek het gelijk van de makers. 'Er zit een scène in met een familie die door een veld rijpe tarwe loopt. Boeren vertrappen hun tarwe niet. Ik vond het een stadse visie op het platteland.' Het fragment bleef gehandhaafd en Treur is om. 'Het ziet er fantastisch uit.'

De regisseur van Het diner, Menno Meyjes, belde een enkele keer met Herman Koch. Of hij bijvoorbeeld erg hechtte aan de psychische aandoening van een van de protagonisten aan tafel? Koch: 'De schrijver is niet zo geschikt om te bepalen welke scènes er moeten sneuvelen. Er is te weinig afstand.' Na een eerste kennismaking met het resultaat was hij enthousiast, de wat lauwe ontvangst door de kritiek en de soms meesmuilende reacties van vrienden - 'saai!' - temperden de vreugde. 'Laat ik zo zeggen: ik zou 'm niet als dvd cadeau doen.'

Heeft hij er spijt van dat hij de makers liet begaan? 'Ik denk niet dat ik het een volgende keer anders zou doen. Ja, ik hecht aan een regisseur die ik vertrouw, ben benieuwd naar de acteurs. Maar verder... Als je je er niet mee bemoeit, moet je achteraf ook niet te veel zeuren.'

Inmiddels kan hij bogen op internationale ervaring: op het filmfestival in Venetië ging Het diner als I nostri ragazzi in première. Koch heeft de Italiaanse bewerking niet gezien, er is geen enkel contact geweest met de makers. 'Opmerkelijk, wel. Ik las ergens dat ze nogal zijn afgeweken van het boek. Misschien dachten ze wel: die Koch zal het toch niks vinden.' De Australische actrice Cate Blanchett heeft zich ontfermd over een Engelstalige versie. Ook zij krijgt de vrije hand.

'Mijn broek zakte af'

Ronald Giphart, die met IJsland in de regie van Paula van der Oest een vierde boekverfilming op het cv heeft, denkt met weinig plezier terug aan zijn entree op dit terrein. Hij voelde bij de première van Ik ook van jou vooral plaatsvervangende schaamte. 'Het stond mijlenver af van de toon van het boek.' Hij had 'langer en dieper' met de regisseur, de intussen overleden Ruud van Hemert, moeten praten. Het was bij een kop koffie gebleven. 'Ik dacht dat het goed zat. In mijn boek komen nogal wat geslachtsdelen voor. Ik wilde dat er nuchter mee werd omgegaan, niet pathetisch of krampachtig. Hij dacht er precies zo over. In het boek is de hoofdpersoon aan het lezen, terwijl zijn vriendin met zijn piemel speelt en er voor de grap een mes bij houdt. Wat zie je in de film? Antonie Kamerling hangt in een páárs bos aan een kruis en zijn vriendin hakt met scheermessen zijn geslachtsdeel eraf. Mijn broek zakte af.'

Bij de volgende boekverfilmingen, Phileine zegt sorry en Ik omhels je met 1000 armen, claimde Giphart inspraak, vooral als de scènes zijn eigen leven raakten. Ook Paula van der Oest weet inmiddels dat Giphart meekijkt als in IJsland het zieke zoontje van hoofdpersoon Giph in beeld komt.

Beste boekverfilming

Het festival Film by the Sea in Vlissingen, dat nog loopt tot en met komende zondag, is goeddeels gewijd aan boekverfilmingen. Dorsvloer vol confetti, naar het boek van Franca Treur, ging er in première. Vrijdag wordt de Parel uitgereikt, de nieuwe publieksprijs voor de beste boekverfilming van het afgelopen jaar. Het publiek, dat in juli kon stemmen, verkoos 12 Years a Slave van Steve McQueen, gebaseerd op het verhaal van Solomon Northup uit New York, die werd ontvoerd en als slaaf op een plantage moest werken. Festivalprogramma: filmbythesea.nl

De verfilming van De gelukkige huisvrouw bracht Heleen van Royen dichter bij de wereld van de cinema. Ze las mee met het script en bezocht de set. Er was geregeld contact met regisseur Antoinette Beumer. Uit een e-mailcorrespondentie: 'Mijn voornaamste probleem: ik blijf er grote moeite mee houden dat Lea stewardess is. De sleutelzinnen in de roman zijn, ik ken ze uit mijn hoofd: ik ben een gelukkige huisvrouw, ik heb alles wat mijn hartje begeert.' Ziehier het compromis: in de film kondigt de hoofdpersoon aan dat ze stopt met vliegen. Van Royen: 'Ik zit er niet om te bewaken dat de film op het boek lijkt. Het ging meer om het behoud van de sfeer, kleine dingen. Het is ook wel veel fijner voor een regisseur als de schrijver zich achter de film schaart.'

Voor De Ontsnapping (regie Ineke Houtman), waarvan de opnamen nog lopen, koos ze voor dezelfde aanpak. Ze bezocht de set en was zelfs figurant in een feest op het strand in Portugal. Opletten straks: ze maakt een selfie.

Tommy Wieringa liet zich eerst meeslepen door het enthousiasme en het vuur bij producent IJswater Films die Joe Speedboot wilde maken. Maar het ging al mis bij een vroege versie van het script. 'Het scenario banaliseerde het verhaal', oordeelde de schrijver. 'Het werd puberromantiek.' De rechter stelde hem in het gelijk. In de uitspraak woog zwaar dat de auteur meteen al had laten weten dat hij onoverkomelijke bezwaren had. Ook het hof honoreerde twee jaar later zijn verzet.

Tommy Wieringa nu, terugkijkend: 'Misschien had ik het anders moeten doen. Het bracht me drie jaar kopzorgen. De makers gingen ook gewoon verder met hun voorbereidingen. Zo werd ik degene die een fantastisch project torpedeerde. Maar ja, ik hou zoveel van die roman, ik zou nog steeds niet weten waarom ik het ooit zou laten verfilmen. Ik ben er wel dubbelzinnig over. Het zou natuurlijk fantastisch zijn als van je boek iets schitterends wordt gemaakt, iets episch. Maar helaas, er zijn zo weinig voorbeelden van.'

Setfoto van Dorsvloer vol Confetti. Beeld Julius Schrank

Setbezoek

In het Victoria Hotel zegt Thomas Rosenboom dat hij er alle vertrouwen in heeft. Hij hoopt op humoristische scènes in Publieke Werken. 'Het staat bekend als een serieus boek, maar het lijkt me dat er genoeg hilarische taferelen in zitten.' En het plechtstatige en soms uitgesproken archaïsche taalgebruik, moet dat er ook in? 'Dat zit vooral in de beschrijvingen. De dialogen zijn juist dynamisch.'

Scenarioschrijver Frank Ketelaar (Vuurzee, De prooi, Overspel) spreekt van een extreem lastige klus. 'Het is een monument, dat boek. Ik had lang te veel respect om erin te gaan hakken en te zagen.' Hij is blij dat de schrijver hem de ruimte gaf. 'Van bemoeienis worden alle partijen ongelukkig. Film heeft andere wetmatigheden dan een boek. Je moet de kijker meteen bij de strot grijpen. In Publieke Werken gebeurt er de eerste 100 pagina's nauwelijks iets.'

Zal Rosenboom de verleiding mee te sturen komende maanden kunnen weerstaan? 'Jawel. Ik ben bezig met een ander boek. Daar heb ik zorgen genoeg over.' Maar een uitnodiging voor een bezoek aan de set zal hij niet afslaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden