Waarom Beyoncé het nu over ras heeft

Tijdens de Superbowl kwam Beyoncé op als militante burgerrechtenactivist. Dat leidt tot woede, scepsis en bewondering. Maar haar timing was perfect.

Beyoncé tijdens haar optreden in de pauze van de Superbowl, waarmee ze overduidelijk verwees naar Malcolm X en zijn Black Panthers.Beeld AFP

Twee minuten en 50 seconden, zo lang duurde het volledige optreden van Beyoncé tijdens de pauze van de Superbowl twee weken geleden. Eigenlijk was het niet meer dan een gastoptreden. Eén liedje, gesandwiched tussen Coldplay en Bruno Mars.

Arme Chris en arme Bruno, niemand had het achteraf over hun zang- en danskunstjes. Megaster Beyoncé greep haar moment op de Superbowl aan om een politiek statement te maken. Als Queen B iets te zeggen heeft, dan doet ze dat op het moment dat 111,9 miljoen mensen zitten te kijken.

'Alright girls, let's get in formation', zo begon ze. De zwarte danseressen achter haar droegen zwarte leren vesten, zwarte netkousen, zwarte afrokapsels en zwarte baretten. Ze vormden een X op het veld en maakten met hun rechterhand een vuist in de lucht.

De verwijzing naar Malcolm X en zijn Black Panthers was overduidelijk, uitgerekend 50 jaar na de oprichting van de radicale zwarte burgerrechtenbeweging. Vóór het optreden hielden enkele danseressen een papier voor de camera's met Justice 4 Mario Woods erop gekrabbeld, de man die in december door de politie werd dood geschoten in San Francisco - de stad waar dit jaar de Superbowl-finale plaatsvond.

Heftige reacties

Het was, kortom, zwart genoeg om de ultraconservatieven van Fox in een kramp te doen schieten. 'Cuz nothing brings us all together better than angry @Beyonce shaking her ass & shouting 'Negro' repeatedly', tweette Michelle Malkin van Fox News. Voormalig burgemeester van New York Rudy Giuliani noemde het 'schandalig' dat een zangeres dit platform misbruikte om politiemensen aan te vallen. 'Geef ons degelijk, fatsoenlijk amusement', zei hij. De baas van de politievakbond in Miami riep op tot een boycot van Beyoncés concerten en een actiegroep die zich later 'proud of the blues' noemde, organiseerde een anti-Beyoncébetoging.

De heftigheid van de reacties werd heerlijk op de korrel genomen door het Amerikaanse satirische programma Saturday Night Live, in een filmpje getiteld 'De dag dat Beyoncé zwart bleek te zijn'. Mensen lopen in paniek de straat op, willen het land ontvluchten. 'Mama, Taylor Swift is toch nog altijd blank hè?' vraagt een bang jongetje in zijn bed.

Daphne A. Brooks, hoogleraar Afro-Amerikaanse studies aan de universiteit van Yale, noemde Beyoncés optreden revolutionair: 'Dit is een ongekend moment in de populaire muziekcultuur', zei ze tegen CBS News. 'Nooit eerder hebben we een popicoon, in het bijzonder een Afro-Amerikaanse vrouw, haar platform zien gebruiken om zo'n inspirerend, sterk, boos politieke statement te maken over de zwarte strijd voor vrijheid en gelijke rechten.'

Maar dat de wereldster nu plotseling de ingeving krijgt om zich aan politieke uitspraken te wagen werd niet overal in de zwarte gemeenschap op gejuich onthaald. Al jaren krijgt Beyoncé het verwijt dat ze delicate rassenkwesties ontwijkt. Beyoncé heeft een miljoenenimperium opgebouwd door zich keurig aan de regeltjes te houden en nooit iemand tegen de schenen te schoppen. Is dit onverwachte activisme van de popster wel oprecht?

Hoofd van een imperium

Beyoncé Giselle Knowles werd in 1981 geboren in een middenklassegezin in Houston, Texas. Van jongsafaan wordt het meisje met dans- en zangtalent door haar veeleisende vader klaargestoomd voor een carrière in de showbizz.

Het beoogde succes kwam snel, als frontvrouw van Destiny's Child, de best verkopende meisjesgroep aller tijden, waarvan vader Knowles de manager was.

In 2005 stopt Beyoncé met de groep en breekt met haar vader als manager. Nu staat ze samen met echtgenoot Jay-Z aan het hoofd van een imperium in de muziekindustrie, horeca, sport, kledij, parfums en videogames. Ze zijn naar schatting meer dan een miljard dollar waard.

Wereldtournee

Tegen het einde van haar Superbowl-optreden kwam de boodschap om haar stichting #BeyGOOD te steunen, die schoon water wil brengen naar de slachtoffers van het met lood vervuilde drinkwater in Flint, Michigan. In een moeite door werd ook haar nieuwe wereldtournee aangekondigd, waarvan de kaartverkoop volgende week begint. En o ja, de single Formation is te downloaden op Tidal, de (dure) streamingservice van haar echtgenoot Jay-Z.

De dag voor haar Superbowl-optreden had Beyoncé haar nieuwe single uitgebracht, met een videoclip die zo mogelijk nog controversiëler was. In de video van Formation zit Beyoncé op het dak van een politiewagen, in een ondergelopen New Orleans. Op het einde zie je een zwarte jongen een dansje doen voor een groep politiemannen in gevechtsuitrusting. 'Stop killing us', staat er in graffiti op de muur achter hem.

Lijkenpikkerij, noemde documentairemaker Shantrelle Lewis het op Slate.com. Ze is zelf afkomstig uit New Orleans en verloor familieleden in de nasleep van orkaan Katrina. 'Die mooie afrokapsels worden net als de politie-auto waar Beyoncé op drijft enkel gebruikt als modieus accessoire, met als enige doel haar wereldtournee te verkopen.'

'Waar was Beyoncés afro op de Superbowl?' staat te lezen in een opinietekst op Huffington Post. 'Zij stond voorop als de blonde leidster van een groepje zwarten', schrijft Antonia Opiah van de site Un-ruly.

Still uit de videoclip van Formation.Beeld BAR

Blond en gebleekt

Dat er met scepsis wordt gekeken naar haar Black Power-uitspraken, heeft Beyoncé ook een beetje aan zichzelf te wijten. De coverfoto van haar solo-album Four uit 2012, bijvoorbeeld, toont Beyoncé met glad geföhnd blond haar, gebleekte wenkbrauwen, de huid een tintje koffie met heel veel melk. Ook op haar reclamefoto's voor l'Oréal ziet Beyoncé eruit als een barbie die eventjes onder de zonnebank is geweest. Ze mag in Formation 'I like my negro nose' zingen, je hoeft maar naar foto's uit haar beginjaren te kijken om te zien dat er aan dat neusje behoorlijk gesleuteld is. Het signaal dat Beyoncé als rijzende ster de wereld in stuurde roept vragen op: hoe meer geld en succes ze vergaarde, hoe blanker ze eruitzag. Of was het omgekeerd?

Dit is het compromis dat ze moet sluiten, stelde Donald Channsin Berry vast, de maker van de documentaire Dark Girls. 'Beyoncé doet wat ze moet doen om wereldwijd aanvaard te worden en haar aanhangers gelukkig te houden', zei hij.

Met een afrokapsel en een negroïde neus word je geen wereldster? Dat is een schokkende conclusie.

Beyoncé tijdens haar optreden in de pauze van de Superbowl, waarmee ze overduidelijk verwees naar Malcolm X en zijn Black Panthers.Beeld AP

Opruiend

Het product dat Beyoncé het best verkoopt is 'empowerment'. Haar wereldfaam heeft ze te danken aan haar liedjes vol herkenbare 'opruiende' boodschappen voor zelfbewuste, ambitieuze meisjes en vrouwen: verdien je eigen geld (Independent Women, Pt. I), zet een man die je niet goed behandelt direct de deur uit (Irreplaceable), laat een man niet van je zuurverdiende centen profiteren (Bills, Bills, Bills), enzovoort.

Door de jaren heen maakten haar veilige 'meisjes aan de macht'-liedjes plaats voor iets meer gedurfde, persoonlijke statements. In haar nummer Flawless, een donker rapnummer uit 2013, gebruikt ze een speech van de zwarte Nigeriaanse feministische schrijfster Chimamanda Ngozi Adichie. 'Wij leren meisjes zichzelf te laten krimpen, zichzelf kleiner te maken. We zeggen tegen meisjes: je mag ambities hebben, maar niet te veel.'

Echte interviews geeft Beyoncé al jaren niet meer. Ook op dat vlak heeft zij de touwtjes strak in handen. Zo is ze voor commentatoren een vat vol tegenstrijdigheden geworden, een voorvechtster van vrouwenrechten die sexy dansjes doet in blote outfits, en zich Mrs Carter laat noemen - de naam van haar echtgenoot. Een filantrope die miljoenen doneert aan het goede doel, maar optrad op feestjes bij dictator Kadhafi. Iemand die hulde brengt aan Malcolm X - die zichzelf een Marxist noemde - maar tegelijkertijd miljoenendeals afsluit met een multinational als Pepsi. Iemand die nauwe vriendschappen onderhoudt met Oprah Winfey en president Obama, maar zich nooit openlijk politieke engageerde. Tot nu dus.

In de tekst en beelden van Formation brengt Beyoncé hulde aan haar zuidelijke roots. De meeste van de verwijzingen gaan aan ons voorbij, wanneer ze zingt over postcoïtale tripjes naar Red Lobster (een goedkope fastfoodketen met een twijfelachtige reputatie). Wij hebben geen 'pikante saus in onze handtas'. 'Dit liedje is niet voor ons', schreeuwt een blanke vrouw in paniek in de video van Saturday Night Live. En dat is precies het punt.

'Formation dwingt de kijkers om de schoonheid en complexiteit te erkennen van de zwarte geschiedenis, cultuur en gewoonten', schrijft Syreeta McFadden van The Guardian. 'Het dwingt ons om het zwarte verhaal weer op te eisen.'

In het artikel 'Beyoncé: Entertainer, Activist, Both?' prijzen drie gezaghebbende recensenten van The New York Times Beyoncé de hemel in voor haar moed. Want commercieel is dit niet vanzelfsprekend. 'Dit is het allerzwartste zwart', schrijft Jenna Wortham. Jon Caramina: 'Zij weet dat een creatieve uiting over zwarte identiteit en trots even krachtig zijn als directe politiek-sociale statements.'

We zien wel vaker hoe rebellie en een punk-attitude als sneeuw voor de zon verdwijnen wanneer iemand macht en geld vergaart. Bij Beyoncé groeit het activisme juist nu ze stevig op haar troon zit en tot het establishment behoort. 'Earned all this money but you never take the country out of me', zingt ze in Formation.

Op de anti-Beyoncébetoging die afgelopen dinsdag gepland stond, kwamen welgeteld drie mensen opdagen. De tegenbetoging van Black Girl Rising bracht tien keer zo veel mensen op de been.

Timing

Beyoncés timing kon niet perfecter zijn. In aanloop naar de presidentsverkiezing groeit voor het eerst sinds de jaren zestig in de VS een krachtige burgerrechtenbeweging van en voor zwarten. Geen enkele invloedrijke stem kan het zich nog permitteren om aan de zijkant te blijven staan, schreef activiste Gina Loring in een veelgedeelde opinietekst 'Speak up or pass the mic': 'Als niemand zich durfde uit te spreken, zaten we nog altijd op de achterste bank in de bus.'

Jay-Z en Beyoncé kondigden deze week aan 1,5 miljoen te schenken aan de beweging Black Lives Matter. Aller ogen zijn deze en volgende week gericht op de voorverkiezingen in South Carolina, waar de (arme) zwarte stem bepalend is. Beyoncé heeft met haar boodschap de zwarte strijd stevig op de agenda gezet. 'Welkom bij de beweging, Queen Bey', schreef Alicia Garza, mede-oprichtster van Black Lives Matter op de site van Rolling Stone. 'Zelfs ondanks alle punten van kritiek op Beyoncé - waarvan ik het met sommige eens ben - moeten wij als beweging blij zijn dat we een van de meest beeldbepalende beroemdheden hebben kunnen inspireren de zwarte burgerrechtenbeweging te steunen. Ze is niet perfect. Maar dat is niemand van ons.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden