Waarom Aart Staartjes voor het einde van Sesamstraat vreest

De netmanagers van de publieke omroep hebben een banaan in hun oor. Vinden ze bij Sesamstraat tenminste. Het monumentale kinderprogramma wordt 40, maar achter de schermen, ondervond de Volkskrant, overheerst woede.

Pino met Aart Staartjes. Beeld ANP

Midden in het decor van Sesamstraat staat een flinke keukentafel, ernaast een fornuis. Pino heeft de halve straat uitgenodigd in zijn 'pannekoekenrestaurant'. Tussen de acteurs zitten ook de poppen Tommie en Ieniemienie, maar de camera registreert alleen hun bovenlichaam. Onder de tafel zitten vier poppenspelers, op lage stoeltjes met rug- en hoofdsteunen. Nadat 'Meneer Aart' pesterig een 'pannekoek met groene bolletjes' heeft besteld, omdat de tekening op zijn menukaart mislukt is, krijgt hij die zowaar op zijn bord: 'Gadverdamme, spruitjes!'

Sesamstraat bestaat veertig jaar en bij wijze van uitzondering mag de Volkskrant een kijkje nemen achter de schermen van het programma. Wij zien de poppenspelers die normaal gesproken buiten beeld blijven. Wat ze doen, is indrukwekkend: zodra ze een pop op hun hand zetten, komt die tot leven. Foto's zijn strikt verboden, omdat die de 'magische kinderwereld' kunnen verstoren.

Makers Sesamstraat: verhuizing naar themakanaal begin van het einde

De makers van Sesamstraat maken zich grote zorgen over de toekomst van het programma. Ze zijn bang dat de verhuizing van de doordeweekse avonduitzending naar themakanaal Zappelin Xtra het begin van het einde inluidt. Lees hier het artikel.

Zappelin Xtra

Het jubileum verliest aan glans door de gedwongen verhuizing van de doordeweekse uitzending van 17.30 uur. Sinds januari is die niet langer te zien op NPO 1 maar op het digitale themakanaal Zappelin Xtra, te vinden op kanaal 58 (KPN) of 311 (Ziggo). Omroepbestuurders wilden zo ruimte maken voor een talkshow van Omroep Max, die inderdaad veel meer kijkers trekt. Er zijn 's ochtends en vroeg in de middag nog wel uitzendingen van Sesamstraat, maar daarmee nemen de medewerkers geen genoegen. Ze zijn boos, blijkt tussen de opnamen door.

Meest uitgesproken is acteur Aart Staartjes (77): 'De Nederlandse Publieke Omroep draait het programma op deze manier de nek om. Toen ik het slechte nieuws hoorde, heb ik serieus overwogen te stoppen. Uiteindelijk blijf ik, want sommige medewerkers leven van hun baan bij Sesamstraat. En als een paar kernfiguren ermee ophouden, trekt de NPO nog sneller de stekker eruit. Dat wil ik niet op mijn geweten hebben.'

De verhuizing naar de krochten van de televisie leidt tot nog lagere kijkcijfers, vreest hij, en betekent mogelijk zelfs het einde van het programma. Hoe kon het zo ver komen?

Tekst gaat verder onder de foto.

Ieniemienie en Tommie. Beeld ANP
Opnamen voor de Nederlandse Sesamstraat. Beeld Sander Heezen

Achterstandswijken

Sesamstraat is in de jaren zestig van de vorige eeuw bedacht om kinderen uit Amerikaanse achterstandswijken van hun taalachterstand af te helpen. Zij gingen vaak niet naar de kleuterschool en konden bij Sesame Street vertrouwd raken met cijfers en letters. Het concept, met scènes waarin mensen én poppen acteren, sloeg wereldwijd aan. Door die interactie, en dankzij de briljante poppenmaker Jim 'Muppet Show' Henson, werd het meer dan een poppenkast; de karakters kwamen tot leven.

Talloze buitenlandse omroepen sloten in de jaren zeventig een contract met de Amerikanen. Elk land zette een kopie neer van het decor, een straatje in een achterstandswijk. Daar namen redacties zelfbedachte scenes op, met eigen acteurs en poppen.

De eerste Nederlandstalige uitzendingen van Sesamstraat, in januari 1976, bestonden voor de helft uit nagesynchroniseerde Amerikaanse filmpjes, met optredens van internationale figuren als Koekiemonster, Grover en Kermit de kikker. De NOS en de toenmalige Belgische Radio- en Televisieomroep BRT - die in 1980 alweer zou afhaken - produceerden de rest.

Nederland viel massaal voor het programma, dat meteen een eigen draai gaf aan het concept. 'De Amerikanen wilden graag dat elk land zijn eigen cultuur erin zou verwerken, en dat is ook gebeurd', zegt NTR-eindredacteur Ajé Boschhuizen (53). 'Ze hebben er in New York wel lang aan moeten wennen dat we hier een stuk minder braaf en uitleggerig zijn.'

Gek op kaas

Sesamstraat wordt uitgezonden in meer dan 130 landen. De meeste hebben een eigen versie ontwikkeld. De poppen verschillen per land: Mexico heeft de papegaai Abelardo, Canada een beer (Basil) en in Arabische landen is de kameel Norman populair. De Nederlandse poppen gedroegen zich aanvankelijk net als dieren: Pino sliep in een nest, Ieniemienie was bang voor katten en gek op kaas. Tegenwoordig lijken ze op gewone kinderen. Ongeveer de helft van een uitzending moet bestaan uit Amerikaanse filmpjes. Daarin zijn bijvoorbeeld Graaf Tel en Grover te zien, die worden nagesynchroniseerd. De meeste Amerikaanse poppen hebben minder diepgang dan de Nederlandse figuren: Oscar is altijd chagrijnig, Koekiemonster is alleen bezig met koekjes eten.

Knullig

Het programma zag er soms wat knullig uit, want de redactie meende dat ze zelf net zulke goede poppen konden maken als Jim Hensons bedrijf. De praktijk was anders, volgens Boschhuizen. 'Tommie werd in elkaar genaaid uit stukken bontjas van de vrouw van de regisseur, Pino was geknutseld door iemand van special effects. Het kostuum bestond uit twee delen. De bovenkant van het Pinopak was zo zwaar dat ze het met een takel op de acteur moesten zetten. Na vijf minuten bezweek hij onder het gewicht, dan moesten ze het van hem af takelen en pauze nemen.'

De Belg die Pino speelde, werd al snel vervangen door Bert Plagman (67), die nog altijd bij Sesamstraat werkt. 'Ik heb anderhalf jaar in dat eerste, oude pak rondgelopen', zegt Plagman, een innemende man met een grijs baardje en een kalend voorhoofd. 'Dat was loodzwaar.' De hitte was slopend: binnen het kostuum werd het soms 35 graden.

In 1980 grepen de Amerikanen in, op eigen kosten zetten ze Hensons bedrijf aan het werk. Dat was ook in hun eigen belang; de opbrengst van alle verkochte producten vloeit naar New York. Het resultaat mocht er zijn, vooral de nieuwe Pino, gemaakt van peperdure ganzenveertjes. Ook ontwikkelden ze, in overleg met de NOS, de meisjesmuis Ieniemienie.

De 'oude' Pino. Beeld Hollandse Hoogte

Te zien

Het NTR-programma Sesamstraat is van maandag tot en met zaterdag te zien op NPO3, rond 7.00 uur 's ochtends. Elke aflevering duurt een kwartier, gemiddeld kijken 10 à 20 duizend mensen. Doordeweeks is er op NPO3 om 14.00 een herhaling te zien van een oudere uitzending. Sesamstraat maakt ook 10 voor..., doordeweeks om 10.25 uur, met filmpjes van internationale figuren als Elmo of Bert en Ernie. De avonduitzending, een herhaling van de ochtend, wordt sinds januari niet langer uitgezonden op NPO1 maar om 18.30 uur op Zappelin Xtra. Deze digitale zender is te ontvangen op tv-kanaal 311 (Ziggo) of kanaal 58 (KPN). Kijkcijfers van na de verhuizing zijn nog niet bekend. Sesamstraat is ook te bekijken via bijvoorbeeld apps van de NPO.

Allergisch

Plagman heeft de Amerikanen aan het werk gezien. 'Dat was indrukwekkend, het zijn geweldige poppenmakers. Ik weet nog dat een Chinese jongen veren zat te plakken op een pak van Big Bird, de Amerikaanse neef van Pino. Die jongen zat steeds te niezen; hij was allergisch voor veren.'

Eind jaren zeventig kreeg Plagman een andere rol, die van Tommie. Hij is nog altijd de stem en de belangrijkste bespeler van deze pop (en de bedenker van Tommie's stopwoordje 'Poehéé'). Met zijn rechterhand laat Plagman het hoofd van Tommie bewegen, met zijn linkerhand bespeelt hij de linkerhand van de pop. Een collega bedient de rechterhand, als dat nodig is.

Veel kinderen denken dat de poppen 'echt' zijn. Plagman weet nog goed dat hij als Tommie met een jongetje zat te praten, voor een speciale gelegenheid. Ineens zei het jochie tegen de pop: 'Hé, er zit een mannetje onder jou.' Na even nadenken zei Plagman, alias Tommie: 'Zit er ook een mannetje onder jou?' Het jochie keek naar beneden. 'Nee.' Tommie: 'Nou, dat is wel gek dan.'

Ieniemienie. Beeld ANP

Zware tijden

Het is alweer zijn 38ste seizoen bij het programma, dat volgens hem zware tijden doormaakt. Plagman is woedend over de verhuizing naar een themazender. 'Blijkbaar vindt de netmanager dat ze meer kan verdienen aan bejaarden. Als ze dit niet terugdraaien, gaat Sesamstraat dood. Ik weet niet of het de intentie van de NPO is om het programma te vermoorden, maar dit is heel erg niet oké.'

Even verderop, in de coulissen, is poppenspeler Jochgem Jalink (32) druk in de weer met Elmo, die op een metalen standaard staat. Minstens een half uur lang fatsoeneert Jalink de poppenvacht, met een kam en een plantenspuit. Jalink - alpinopetje, kort grijs haar - heeft een jongensachtige uitstraling. Hij kijkt vertederd naar de pop, alsof het zijn zoontje is. 'Elmo is net terug van een opknapbeurt bij The Jim Henson Company', legt hij uit. 'Omdat hij er te netjes uitzag, heb ik zijn vacht weer wat smoezeliger gemaakt.'

Naast Jalink staan de poppen Bert en Ernie, die in Nederland zijn vanwege het jubileum. Hun scènes worden normaliter in Amerika opgenomen. 'Ik vind het geweldig om ze van zo dichtbij te zien', zegt hij. Hetzelfde gevoel had hij toen hij Elmo voor het eerst zag. De rode pluchen pop met zijn hoge piepstem trad tot een jaar geleden alleen op in nagesynchroniseerde Amerikaanse filmpjes. Nu heeft de NTR een eigen Elmo, die ook scènes kan opnemen met Pino of Ieniemienie. Jalink vertelt er enthousiast over. 'Als kind droomde ik er al van met poppen van Jim Henson te spelen.'

Sesamstraats Oscar. Beeld ANP

Belachelijk

Hij schrok toen hij hoorde dat het programma niet langer op NPO1 zou worden uitgezonden. 'Ik vind dat verschrikkelijk jammer, de avonduitzending is nu heel moeilijk te vinden. We zijn alleen nog maar 's ochtends op het open net te zien, dat vind ik belachelijk.'

Het nieuws lekte uit in november, en veroorzaakte nogal wat ophef. Op sociale media regende het steunbetuigingen, onder meer via de actie #jesuispino op Twitter. Het programma is nog altijd geliefd en relevant, dat is wel duidelijk. Zelfs Mark Rutte sprak zich erover uit. De favoriete Sesamstraat-figuren van de premier? 'By far Bert en Ernie.'

Pino. Beeld Leendert Jansen/NTR

De Wereld Draait Door

Ruim twee weken geleden waren beide poppen te gast bij de talkshow De Wereld Draait Door. Bert Plagman zat onder tafel, om Ernie te bespelen en zijn mond te laten meebewegen met teksten die Wim T. Schippers ter plekke verzon. Het optreden was technisch goed, maar inhoudelijk op het randje. In de uitzending suggereerde Bert, alias Paul Haenen, dat hij seks had gehad met Patricia Paay. Hij noemde het 'een ervaring' die de hele nacht had geduurd. 'Toen heb ik gezegd, je moet ook eens met David Bowie...' Het publiek vond het grappig, de Amerikanen denken er vermoedelijk anders over. Bert en Ernie moeten seksloos zijn. Haenen schrok er zelf een beetje van: 'Dat mag ik eigenlijk niet zeggen, maar goed: ik heb het al gezegd.'

Tijdens de uitzending onthulde presentator Matthijs van Nieuwkerk dat Bert en Ernie's Maak er wat van het lijflied van zijn gezin is. Dus zong hij dat even later, samen met de poppen en de Amsterdamse burgemeester Van der Laan: 'Maak er wat van, maak er wat van. Als je ontevreden bent, nou doe er dan wat an.'

Tekst gaat verder onder de video.

Tommie. Beeld ANP

Omroeppolitieke redenen

De talkshow trok 1,6 miljoen kijkers, veel meer dan er tegenwoordig inschakelen voor Sesamstraat. Het roept herinneringen op aan de begintijd, toen er dagelijks 1 tot 1,5 miljoen Nederlanders naar het kinderprogramma keken. Zulke kijkcijfers waren toen minder bijzonder, omdat er maar twee netten waren. Daarna nam de concurrentie toe, door de komst van RTL4, Fox Kids, Nickelodeon en andere zenders. Halverwege de jaren negentig trok Sesamstraat nog 500- à 600 duizend kijkers. Eind 2015, nog eens twintig jaar later, waren er nog iets meer dan 100 duizend over. Dat was weinig voor zo'n prominente plek, rond 17.30 uur op NPO1.

De makers wijten het vooral aan al het geschuif met het uitzendtijdstip, om omroeppolitieke redenen. 'Achteraf gezien is het misgegaan in 2001', zegt eindredacteur Boschhuizen. 'Toen werden alle jeugdprogramma's in één blok bij elkaar gezet op NPO3 en ontstond een felle strijd om het beste uitzendtijdstip. Wij gaven de voorkeur aan 18.30 uur, net na het eten en net voordat kinderen naar bed moeten. Helaas hebben we die strijd verloren; we kwamen steeds vroeger in de middag terecht.'

Boschhuizen vindt het jammer dat wederom met Sesamstraat wordt gesold. 'Ik begrijp best dat er meer belangen meespelen bij de publieke omroep. Toch roept de NPO te makkelijk dat alle kinderen wel naar zo'n themakanaal zullen kijken. Ik heb nog geen nieuwe kijkcijfers gezien, maar dit is gewoon niet waar. Het is een fopspeen. Dit is natuurlijk vervelend, maar we zijn niet alleen op de wereld. We gaan geen actie voeren, we blijven in gesprek met de NPO.'

Nieuwe overeenkomst

Het huidige, vijfjarige contract met Sesame Workshop loopt tot 2017. 'In de loop van 2016 praten we met de Amerikanen over een nieuwe overeenkomst. Ze hebben ook baat bij een goed uitzendtijdstip en hoge kijkcijfers, dus ze zullen niet blij zijn met de verhuizing. Het gevolg kan zijn dat Sesamstraat over een tijdje niet meer op tv is in Nederland, als de NPO of de Amerikanen niet verder willen. Maar dit is een heel sterk merk, dat in een of andere vorm zal blijven bestaan.'

De eindredacteur wil 'niet speculeren', maar hij sluit niet uit dat Sesamstraatkijkers over een paar jaar hun heil moeten zoeken op internet. De avonduitzendingen, om 17.30 uur op NPO1, trokken in december nog geen 10 procent van de 3- tot 5-jarigen. Volgens critici blijkt daaruit dat peuters en kleuters toe zijn aan een moderner tv-programma. Kinderen kijken nu al relatief vaak naar Sesamstraat via internet; de NPO Zappelin-app is ruim 700 duizend keer gedownload.

Als dat het toekomstscenario is, liggen bezuinigingen en programmatische aanpassingen op de loer. 'Het zou vreselijk zijn als ze terugvallen op herhalingen van oude scènes', zegt poppenspeler Jalink. 'Dit is een educatief programma, daarin moet je de wereld van vandaag laten zien. Kinderen van nu snappen bijvoorbeeld niet meer wat een telefooncel is.'

Tekst gaat verder onder de video.

Het roze varkentje Purk. Beeld ANP

Protestbrief

Ook Aart Staartjes maakt zich zorgen. 'We hebben de NPO een protestbrief gestuurd, waarin staat dat Sesamstraat op het open net moet blijven. Politici zeuren altijd over taalachterstanden. Nou, wij doen daar iets aan. Daar moet je wel iets voor over hebben.'

Staartjes: 'In de wandelgangen hoor ik omroepbestuurders zeggen dat ze hoogstens een contract voor een half jaar willen tekenen met de Amerikanen. Langer plannen ze niet meer vooruit. Dat is totaal oninteressant voor Sesame Workshop. Zij leven van de merchandising, dus hebben ze meer tijd nodig om iets op te bouwen. Ik ben bang dat het eind 2016, begin 2017 afgelopen is met Sesamstraat in Nederland. Daarom heb ik intern gezegd: als ik andere klussen krijg aangeboden, neem ik die aan. Ook wanneer ik die niet kan combineren met mijn werk bij de NTR.'

Zijn nachtmerrie is dat Sesamstraat wordt vervangen door een tv-serie van Studio 100, bekend van onder meer Samson & Gert en Kabouter Plop. 'Dat is echt een plaag. Ze leveren programma's gratis aan, het is pure promotie voor hun pretparken. Je ruikt het geld als je dat op tv ziet.'


PARADIJS ZONDER SLANG

Nederlandse kinderen houden van dwarse figuren. Dat was soms wennen voor de Amerikanen, hofleveranciers voor Sesamstraat.

De Nederlandse redactie was eind jaren zeventig, begin jaren tachtig behoorlijk anti-Amerikaans, zegt eindredacteur Ajé Boschhuizen, die sinds 1991 bij het programma werkt en als theater-, film- en televisiewetenschapper is afgestudeerd op de geschiedenis van Sesamstraat. 'Het waren roerige tijden, net na de oorlog in Vietnam. Mijn voorgangers zagen de Verenigde Staten als een imperialistisch land met verkeerde ideeën over de wereld en de opvoeding van kinderen. Maar goed, in het contract stond dat Sesamstraat de helft van hun materiaal moest uitzenden. Dus dat deden ze gewoon.'

De zelf geschreven scènes waren in die tijd nogal politiek correct. 'De programmamakers dachten: tv is zo'n machtig medium, we kunnen in één klap alle kinderen van het land opvoeden. Hun droom was: via de televisie de wereldvrede binnen handbereik brengen.' De zendingsdrang nam soms groteske vormen aan. Actrice Sien Diels moest tot vervelens toe iets 'repareren' in de straat, mannelijke acteurs stonden te pas en te onpas de was te doen.

Scènes worden niet van tevoren gekeurd. Wel probeerden sommige Amerikaanse bestuurders achteraf invloed uit te oefenen op het Nederlandse programma, als dat naar hun smaak te rebels en vooruitstrevend was. Zo'n filmpje met een blote Frank Groothof in de douche, moest dat nou? Ook met 'de boze Meneer Aart' hadden ze moeite. Kon die niet worden geschrapt?

'De Amerikanen moesten niets van mijn rol hebben', beaamt Aart Staartjes. Volgens de acteur is 'Meneer Aart' ooit bedacht omdat de Nederlandse redactie op zoek was naar een storend element. 'Sesamstraat was een paradijs zonder slang. Er zat geen spanning op, je miste de buurman die je bal lek snijdt. Dat werd mijn rol. De Amerikanen willen graag positieve voorbeelden, ze hebben een ander soort humor. We houden hier van dwarse figuren.'

Het hoofdkantoor in New York bemoeit zich meer met de poppen dan met de acteurs. Enkele 'Muppet Captains', ervaren poppenspelers, reizen de wereld over om trainingen te geven aan hun collega's. Sesame Workshop houdt scherp in de gaten of redacties zorgvuldig omgaan met hun creaties. De Nederlanders werden ooit teruggefloten toen ze hadden ontdekt dat je kunt doen alsof poppen slagroom eten, door ze een hap scheerschuim te laten nemen. Dat lost heel snel op. Toen de Amerikanen dat zagen, stuurden ze meteen een boze brief: 'Don't feed the animals!'

Naast het Amerikaanse vakmanschap zijn de Nederlandse creativiteit en eigenzinnigheid een belangrijke verklaring voor het succes, denkt Boschhuizen. 'Wij gaan altijd net een stap verder. Ik heb bijvoorbeeld het oude decor afgebroken, in 2004. Wij wilden een soort speelgoedstraat, met broccolibomen. Het moest lijken alsof kinderen zelf iets hadden gebouwd met hun blokkendoos. Het was een veel abstracter decor, we konden er dus veel meer mee doen. De Amerikanen reageerden geschokt toen ze onze maquette zagen: 'What the fuck is this?' Toen ze het eindresultaat zagen, vonden ze het gelukkig prachtig.'

Tekst gaat verder onder de video.


SLIMMER, STERKER, VRIENDELIJKER

In New York zijn ze te spreken over de Nederlandse crew.

'Jullie decor is uniek en speels. Zo'n grote broccoliboom zie je in geen enkele versie van Sesamstraat!' Maura Regan, senior vicepresident en general manager bij Sesame Workshop, roemt in een e-mail aan de Volkskrant het Nederlandse programma. Als zij namens het New Yorkse hoofdkantoor de wereld over reist, geniet ze altijd van de reacties op haar Sesame Street-tas. 'Elk land houdt van ons.'

De non-profitorganisatie achter het imperium is in 1968 opgericht met geld van de Amerikaanse regering, de Ford Foundation en de Carnegie Foundation. De doelstelling is onveranderd: jonge kinderen via tv voorbereiden op de basisschool en ze leren om te gaan met zichzelf en anderen. De NTR doet dat knap, vinden ze in Amerika. 'Het talent in Nederland is ongeëvenaard en de cast is ongelooflijk divers. Zij helpen ons kinderen slimmer, sterker en vriendelijker maken.'

Regan noemt het bijzonder dat Sesamstraat hier al veertig jaar op tv is. 'In Amerika loopt nu het 46ste seizoen, jullie versie is een van de langst lopende internationale co-producties. We zijn trots op dit jubileum.' Over de verhuizing van de avonduitzending van NPO1 naar Zappelin Xtra is de vicepresident minder enthousiast. Ze benadrukt dat kinderen het programma nog op allerlei momenten kunnen zien, maar moet beseffen dat dit kijkers kost: 'Het is onze prioriteit daar te zijn waar de kinderen zijn.'

Ontvang elke dag de Volkskrant Avond Nieuwsbrief in uw mailbox, met het nieuws van vandaag, tv-tips voor vanavond, en alvast zes artikelen uit de krant van morgen. Schrijf u hier in.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden