Waar vind je zo'n gigantische hoeveelheid maatschappelijke geëngageerde kunst? In het Stedelijk van Beatrix Ruf in Amsterdam

Zanele Muholi, Thulani II, Parktown, 2015.Beeld RV - Stedelijk Museum

Vreemd is de keuze van het Stedelijk Museum in Amsterdam allerminst. Lees de krant, zet de televisie aan, volg de berichten op internet: het sleutelwoord van deze tijd luidt 'migratie'. De wereldbevolking is op drift geraakt of, zoals Stedelijk-directeur Beatrix Ruf een half jaar geleden aan de Volkskrant liet weten: 'Migratie is onderdeel van onze identiteit.'

Dus, nee, vreemd is de keuze van het Stedelijk en Ruf niet om dit jaar liefst vijf exposities aan het migratie-onderwerp te wijden. Afgelopen week gingen de twee laatste open: een solotentoonstelling van de Colombiaan Carlos Motta (The Crossing) en een keuze uit de collectie (Ik ben een geboren buitenlander). Eerder had het museum al werk laten zien van Nalini Malani en Zanele Muholi en toonde het vijftig praktische oplossingen waarmee vluchtelingen konden worden geholpen.

Hoe nieuw dat is? Héél nieuw!

Twee jaar geleden kreeg Ruf de baan aan het Museumplein en direct werd duidelijk dat de Duitse er geen gras over liet groeien. Wat begon met radicale bestrijding van de drukte in het entreegebied (de elektronische toegangspoortjes weg en de ruimte vretende kassa, garderobe en museumwinkel aan de kant geschoven) is nu ook doorgedrongen tot het kunstinhoudelijke beleid. Zelden zal men in de museumzalen zo'n grote hoeveelheid maatschappelijk engagement zijn tegengekomen. Zeker, het Stedelijk staat in deze aandachtsverandering niet alleen. Instellingen als het Rijksmuseum (met een geplande slavernijexpositie), het Frans Hals Museum (stillevens en de 'handelsrelaties in de Gouden Eeuw') of het Van Abbemuseum (de collectie en haar 'duistere koloniale kanten') varen deels een vergelijkbare koers.

Zeker, ook onder de legendarische Willem Sandberg (directeur van 1945 tot 1963) werd de roerige buitenwereld het Stedelijk binnengeloodst, met opstandige Cobra-kunst, rumoerige poëzieavonden en filmvertoningen. En richtte Wim Beeren (1985-1993) al niet zijn blik naar Zuid-Amerika en het voormalige Oost-Europa, gebieden die door het Westen tot dan toe werden veronachtzaamd? Presentaties waarbij overigens de artistieke waarde altijd prevaleerde boven de inhoudelijke.

Beatrix Ruf.Beeld ANP

Niet bij Ruf.

Bij haar lijkt de verhouding omgekeerd. Je hoort haar weinig of nooit over de zintuiglijkheid van kunst. Esthetiek en stijl lijken aan haar aandacht (en interesse) voorbij te gaan. De Duitse richt zich voornamelijk op de inhoudelijke thematiek, en dan vooral op maatschappelijke onderwerpen met een problematische, morele component.

Neem de presentatie Ik ben een geboren buitenlander, waaraan Ruf en haar staf twee jaar hebben gewerkt. De tentoonstelling is samengesteld uit de eigen collectie en vormt de afsluiting van de migratiereeks, dit jaar. De keuze van werk wisselt tussen fotografie, schilderkunst, video, film en boeken; met uiteenlopende kunstenaars als Barbara Visser, Meredith Monk, Aslan Gaisumov, Otobong Nkanga en Ad van Denderen. De expositie is ook wisselend van kwaliteit: van naïeve schilderkunst en ontwapende, klungelige video's tot professionele documentairefotografie en installatiekunst.

Gillion Grantsaan, Godenzonen, 1997.Beeld RV - Foto Gert Jan van Rooij

Maar desondanks: elke bijdrage bevestigt de thematische benadering. Omdat de kunstenaar zelf uit het buitenland komt. Omdat het beeld wordt bevestigd dat migratie niet zelden tot discriminatie leidt. Omdat de expositie aandacht vraagt voor vergeten (koloniale) geschiedenissen of vergeten (allochtone) kunstenaars. Door de hele tentoonstelling is de onderliggende boodschap te horen: Kijk om je heen! Zie ons staan! Misken ons niet!

Ruf mag dan met de keuze van haar tentoonstellingen 'geen partijpolitiek statement' nastreven, het museum moet volgens haar wel een 'politieke ruimte' zijn.

Opvallend is de strijdbaarheid van haar programma. Dit zijn geen tentoonstellingen die losjes een aantal maatschappelijke problemen aankaarten, maar een serie die de koe stevig bij de horens vat.

Hoe stevig bleek wel uit de keuze voor de foto's van Zanele Muholi. Zelden heeft het Stedelijk zulk een activistische tentoonstelling samengesteld waarin onrecht zo nadrukkelijk ter sprake werd gebracht, in dit geval tegen lesbo's, homo's en transgenders in Zuid-Afrika. De lijst met verkrachte en vermoorde Zuid-Afrikaanse vrouwen en mannen staat menigeen op het netvlies geëtst. Net als de portretten van 46 lgbtqi'ers die trots weerstand bieden tegen de wreedheden die hun wordt aangedaan.

Met de vijf tentoonstellingen toont het Stedelijk wat er in de wereld gaande is, wat er fout is en waar mogelijkerwijs de oplossing ligt. De meetlat die Ruf daarbij hanteert, is niet het beeldende belang, maar de maatschappelijke relevantie.

Consequentie is wel dat met het maatschappelijke engagement van Ruf het Stedelijk afscheid heeft genomen van haar rol als artistiek centrum. En dat het zich een nieuwe rol heeft toegeëigend: om discussies aan te zwengelen omtrent genderemancipatie, klimaatverandering, oorlogsvluchtelingen, arbeidsmigratie en het koloniale verleden.

Natuurlijk, er zit ook een modieuze kant aan deze keuze. Elk zich respecterend museum organiseert tegenwoordig exposities over deze thema's - de kunstwereld heeft sinds een paar jaar de nooddruftige medemens ontdekt. Neemt niet weg dat het Stedelijk, met deze serie van vijf exposities (en een toegankelijker entree), een gedegen poging doet boven dit museale opportunisme uit te stijgen.

Zanele Muholi, t/m 15/10. Carlos Motta, The Crossing, t/m 21/1. Ik ben een geboren buitenlander, t/m 3/6. Stedelijk Museum, Amsterdam.

En verder in het Stedelijk¿

Twee dilemma's zijn nog niet opgelost in het Stedelijk. Met het vertrek van Karin van Gilst is de baan van zakelijk directeur vacant. Directeur Beatrix Ruf: 'Zijn we over aan het nadenken; een groot instituut als het Stedelijk kan niet zonder.' Komt er een nieuw Bureau Amsterdam, voor experimentele kunstuitingen? 'We schrijven nu een plan en zoeken een geschikte locatie in Amsterdam; eind november weten we meer.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden