Waar sommige kunstenaars andermans open wonden tonen, laat Hiwa K zijn eigen littekens zien

Kunst - Moon Calendar in S.M.A.K. Gent

Moon Calendar, S.M.A.K., Gent, t/m 13/5

Beeld Hiwa K, Pre-Image/Porto, 2014, Collection S.M.A.K.

De wereld staat in brand en in musea is dat te zien. Recente tentoonstellingen presenteerden bijvoorbeeld reddingsvesten en vluchtelingenboten, tot kunst vermaakt. Die toe-eigening van andermans wanhoop neemt vreemde vormen aan. Denk aan gevierd kunstenaar Ai Weiwei, die begin 2016 op Lesbos de beroemde foto van de verdronken Syrische peuter Alan namaakte. Nadééd eigenlijk: hij ging zelf in het zand liggen, zij het levend. Het is lastig navigeren in dit woud van goed bedoelde kunstwerken. Soms stompt kunst de kijker af (het honderdste reddingsvest), soms stoot ze zelfs af (de peuter van Ai Weiwei).

Ook vorig jaar, op de vijfjaarlijkse tentoonstelling Documenta in Kassel liet de kunst zich van haar betrokken kant zien. Tussen al die werken die aandacht vroegen voor onrecht, viel dat van Hiwa K (43) op. Hij schudt murw gekeken kijkers gegarandeerd wakker. Het Stedelijk Museum voor Actuele Kunst in Gent presenteert nu zijn solotentoonstelling Moon Calendar. Twintig jaar geleden vluchtte de kunstenaar uit het Koerdische noorden van Irak naar Europa. Zijn ervaringen met oorlogen en zijn vlucht te voet van bijna een halfjaar, komen terug in zijn video’s, installaties en performances. Zijn achternaam lijkt hij onderweg verloren te zijn.

In Kassel toonde hij een video waarin een vluchteling in voice-over vertelt over de Europese bureaucratie waarin hij verstrikt raakte. Terwijl de man over ‘de stad K’ spreekt, kruipt de camera over een maquette van een verwoeste stad. Het blijft onvermeld, maar dit is het schaalmodel van hoe Kassel eruitzag na de verwoestende geallieerde bombardementen van eind 1943. In Gent is de video ook te zien. De context ontbreekt, dat geeft niet. Het verhaal over de bureaucratie waaraan vluchtelingen zijn overgelaten houdt stand. De tragische absurditeit ook. Een gesprek met een ambtenaar blijkt een overhoring in geografie, komt hij wel echt uit het ‘onveilige gebied’?

Beeld Hiwa K, Diagonal, 2009, Courtesy of the artist

Het vervlechten van tijden en plaatsen, zoals in deze video, doet Hiwa K steeds. In een langdurig project (2007-2015) werkte hij samen met Nazhad, een man die in het noorden van Irak gedemonteerde landmijnen, kogels en bommen omsmelt. Hiwa K wilde van dat materiaal een kerkklok laten maken en vond een Italiaanse klokgieter bereid. Die legde uit dat een verre voorvader van hem in het Venetiaanse legerarsenaal werkte. Daar werd de klok uiteindelijk tentoongesteld, het voormalige arsenaal is een van de expositieruimtes van de kunstbiënnale. Daarmee kwam een deel van het metaal ‘thuis’: sommige landmijnen waren in Italië gefabriceerd, had Nazhad Hiwa K uitgelegd.

Hiwa K is uitzonderlijk goed in het ontdekken van zulke verbanden en details, het maakt zijn projecten zo intrigerend. Hier is niks afstompends aan, er valt juist steeds meer te ontdekken. En hoewel Hiwa K verschillende geschiedenissen verknoopt, blijft hij uiterst specifiek. Dus hij vertelt niet alleen over de geknutselde tv-antennes uit de Irak-Iranoorlog, hij probeert ze samen met anderen opnieuw te maken. Als vanzelf beginnen de mannen over hun oorlogsherinneringen te vertellen.

Waar sommige kunstenaars andermans open wonden tonen (andermans boot, reddingsvest, gestorven kind), laat Hiwa K zijn eigen littekens zien, vaak via andere personages. Deze vergelijking is natuurlijk oneerlijk. Hiwa K vluchtte immers al twintig jaar geleden. Hij overleefde zijn vlucht, niemand hoeft namens hem te spreken, hij kan het zelf. Maar dat wil niet zeggen dat zijn oeuvre een vrijblijvende geschiedenisles is. Hiwa K spreekt met een stem zo indringend dat zijn kunst honderd keer meer zeggingskracht heeft dan, om maar iets te noemen, Ai Weiwei op zijn buik op het strand.

Flamenco

Hiwa K studeerde na zijn vlucht uit Irak enige tijd in Nederland flamenco aan het Rotterdamse conservatorium. Hij trad ook op als gitarist in Duitsland, tot hij een blessure aan zijn middelvinger kreeg. Flamencodansen kan hij nog, zo is te zien in de video Moon Calendar. In een complex dat in de tijd van Saddam Hoessein politieke gevangenen huisde, probeert Hiwa K te dansen op het ritme van zijn hartslag. Zijn armen houdt hij stil. Zijn schoenen, met metaal onder de hak en onder de tenen, trommelen door het galmende gebouw dat gevuld was met gruwelijke martelingen. Geen dans van overwinning, eerder van wanhoop: hij kan zijn eigen hartslag amper bijhouden. 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.