Beschouwing Zeilfilms

Waar moet een goede zeilfilm eigenlijk aan voldoen?

Shailene Woodley in ADRIFT Foto STXfilms

Vandaag verschijnen Adrift en The Mercy, twee films die zich afspelen op een zeilboot in nood. Volkskrantverslaggever Toine Heijmans, zelf zeiler en schrijver van de zeilroman Op zee, vroeg zich af: wat maakt een zeilfilm zeeziekmakend sterk? 

Het meest dramatische zeilverhaal na Moby Dick is dat van Donald Crowhurst, de Britse antiheld die zonder veel ervaring zijn leven en dat van zijn dierbaren vergooide aan de zee. Vijftig jaar geleden: Crowhurst neemt deel aan de eerste non-stop solozeilrace rond de wereld, nog nooit vertoond, en vertrekt slecht voorbereid met een gammele trimaran, zijn vrouw en vier kinderen zwaaiend op de kade. Dat is het laatste wat ze van hem zien.

Met de jaren, en tegen de wens van zijn nabestaanden in, die liever helemaal geen films over hun getormenteerde man en vader willen, is Crowhurst dan toch de epische figuur geworden die hij waarschijnlijk voor zich zag. Twee speelfilms zijn er inmiddels over hem gemaakt: The Mercy  van James Marsh (die vandaag verschijnt), met Colin Firth en Rachel Weisz en een budget van twintig miljoen pond, en eerder Crowhurst, een psychologisch drama van Simon Rumley, gemaakt met minder geld (en helaas nog niet in de Nederlandse bioscopen te zien). Het verhaal is een halve eeuw later nog bijzonder genoeg.

Lees ook de recensie van Adrift:

Adrift heeft alles wat een survivalfilm nodig heeft (vier sterren)
Adrift heeft alles wat een survivalfilm nodig heeft: innemende personages, acteurs die lijden invoelbaar maken en een mooi maar gruwelijk decor. Terwijl Kormákur handig wisselt tussen een liefdesverhaal en de strijd op leven en dood.

Donald Crowhurst komt niet verder dan de kust van Zuid-Amerika, repareert de boot aan land en bedenkt een list. Hij blijft rondjes varen totdat de andere deelnemers aan de wedstrijd weer opduiken uit de zuidelijke oceaan, om dan met ze mee te varen naar huis. Niemand zal zijn fraude opmerken. Het loopt niet goed af.

Al die aandacht voor een mislukkeling heeft weinig met boten te maken, en alles met de vraag wat Crowhurst bezielde, en wat de mens eigenlijk bezielt, in alle rare dingen die hij doet. Filmmakers houden niet van zeilen. Ze houden niet van de drie b’s (baby’s, boten en beesten) die het filmen nog lastiger maken dan het al is. Maar wonderwel verschijnt vandaag nóg een zeilfilm, Adrift, een overlevingsverhaal in de traditie van het prachtige All Is Lost (2013) van J.C. Chandor. Liefdeskoppel zeilt per boot van Tahiti naar San Diego en raakt verloren in een orkaan – klinkt romantisch, maar is het niet. En Adrift heeft ook nog eens de beste kapseisscène ooit.

Drie zeilfilms (plus een documentaire trouwens, Coyote van Thomas Simmons) – het roept in elk geval de vraag op waaraan een goede zeilfilm moet voldoen.

Colin Firth in The Mercy (2018). Foto The Mercy

Ten eerste moet het kloppen. Zeilfilms gaan niet over zeilen, ze gaan over waanzin, zelfoverschatting en bedrog (Crowhurst, The Mercy) of over liefde en zinsbegoocheling (Adrift). Nergens is de mens zo alleen als in een bootje op de oceaan, zegt zeilheld sir Francis Chichester in een van de eerste scènes van The Mercy. Met hun eenheid van handeling, plaats en tijd zijn zeilboten bovendien een prima plek voor groot en geconcentreerd drama. De eerste film van Roman ­Polanski, Knife in the Water (1962), was een zeilfilm: een houten zeiljacht op een Pools meer, bemand door een echtpaar en een opstapper en beladen met paranoia, afgunst en dreiging.

Robert Redford in All Is Lost (2013).

Maar een boot is meer dan een decor: het is een personage. De boot moet echt zijn, de stand van de zeilen goed, net als het materiaal. Voor All Is Lost werden vijf identieke zeiljachten naar de kelder gejaagd, tot in de puntjes gestyled, en toch blijft het ergerlijk als nergens in de film de vraag wordt beantwoord waarom de eenzame oceaanzeiler in problemen geen satellietbaken heeft, dat hem eenvoudig had kunnen redden.

Belangrijker nog is dat een goede zeilfilm je mee laat zeilen, zonder de fratsen van 4D. Wie naar Adrift kijkt is daadwerkelijk op de oceaan, of erin. De camera is vanaf het begin amfibisch, de openingsscène één shot, minutenlang: zo voelt het om te varen. Het is volcontinu, geen ontsnappen mogelijk.

Shailene Woodley stars in Adrift. Foto STXfilms

The Mercy en Crowhurst zijn historische films en ze kloppen redelijk tot goed (The Mercy geeft de zeiler drie in plaats van vier kinderen – maakt niet uit). Voor beide werd de houten trimaran nagebouwd, die in The Mercy ook nog eens fantastisch veroudert naargelang de reis vordert en de schipper krankzinniger wordt. Crowhurst is gefilmd in blekig blauw, alsof het super-8-beelden zijn – het zou me niet verbazen als de maker goed naar Knife in the Water gekeken heeft. Dat zit ook in de details: het juiste log, de massieve marifoon. Alles om de kijker in die boot te krijgen.

Justin Salinger in Crowhurst (2017).

Ten tweede zijn zeilfilms geen actiefilms, maar psychologische thrillers. Ze doen een groot beroep op de acteurs, die vaak alleen zijn in een kleine ruimte, met z’n tweeën (Adrift) of gedrieën (Dead Calm, Knife in the Water). Probeer maar eens: een zeiler in problemen spelen zonder dat het larmoyant wordt. Met Robert Redford in All Is Lost als ijkpunt, die ijzig kalm ten onder gaat en in anderhalf uur exact zestien woorden spreekt.

Shailene Woodley and Sam Claflin star in ADRIFT Foto STXfilms

De openingsscène van Crowhurst grijpt je bij de keel: de zeiler (Justin Salinger) huilend en lachend tegelijk, sprekend met het thuisfront via een radioverbinding, schipperend met zichzelf. Het mondt verderop uit in een psychedelische finale, maar drukt je meer op de feiten dan The Mercy, dat lang voortkabbelt in Victoriaanse terughoudendheid.

De films zijn allebei gebaseerd op het klassieke spitwerk van journalisten Nicholas Tomalin en Ron Hall en hun boek The Strange Last Voyage of Donald Crowhurst. Ze kregen na het drama de beschikking over de twee logboeken die Donald Crowhurst bijhield: het ene vol leugens, het andere de waarheid, eerder al de basis voor de prachtdocumentaire Deep Water. Crowhurst bedonderde onderweg iedereen, en uiteindelijk ook zichzelf.

Jolanta Umecka en Zygmunt Malanowicz in Knife in the Water (1962).

Het (ook al waargebeurde) verhaal van Adrift is eenvoudiger: leuk jong stel zeilt over de oceaan en belandt in een orkaan. De hele film leunt op het spel van Shailene Woodley, totdat haar overlevingsstrijd de jouwe wordt. Misschien is een goede acteur wel belangrijker in een zeilfilm dan in een film aan land.

Ten derde moet een storm een goede storm zijn. Dat is niet eenvoudig. Elke storm op zee is een cliché: wolken, golven, lawaai, dingen die kapot gaan. Er is niets verrassends aan. De storm in The Perfect Storm bijvoorbeeld is matig tot slecht, eindigend in een krankzinnige computertsunami. Die van The Mercy kan beter – die is van bovenaf gefilmd en dat is een probleem, want in een storm verliest de zeiler het overzicht. Een storm maakt de wereld juist kleiner: er is enkel nog water, het overzicht verdwijnt in desoriëntatie en claustrofobie. Dat is  belangrijker dan de golfhoogte.

The Perfect Storm.

Veel Hollywoodgolven (in Master and Commander, The Guardian, Life of Pi) zijn ontworpen door een Nederlander, Dick Bastenhof, die daarover vijf jaar geleden zei in de Volkskrant: ‘In de meeste films gebruiken ze makkelijker op te wekken staande golven en geen echte rollers.’ En dat is nu precies het verschil tussen The Mercy en Adrift. Staande golven bewegen niet, die zijn kunstmatig. Een storm is geen spektakel, het is een ramp.

Adrift heeft ook de allerbeste kapseisscène die ik zag. Die begint half in de kajuit, de boot duikt met de boeg in zee en werpt de mannelijke hoofdrolspeler (Sam Claflin) weg. Dan zien we hem onder water een rondhout raken – de klap is kil en echt – en wegzweven als een ruimtewandelaar. We zijn dan al regelmatig ondergedompeld, de camera vaak half in het water, en happen nu echt naar adem.

Adrift is gemaakt door Baltasar Kormákur, die ook Everest maakte, over het grootste drama ooit op die berg, in 1996, waar acht klimmers omkwamen die het weerbericht naast zich hadden neergelegd op advies van hun commerciële berggidsen. Bergbeklimmersfilms en zeilfilms lijken wel op elkaar : wat ze laten zien is overweldigend en daardoor moeilijk te vatten. Alleen de beste geven grip.

Nicole Kidman in Dead Calm (1989).

Een storm is trouwens niet noodzakelijk: een van de bekendste zeilfilms, Dead Calm, uit 1989, is zonder storm nog steeds onbehoorlijk spannend. The Mercy had ook zonder storm gekund. De echte storm speelt zich af in het hoofd van de schipper – dat is de basis van elke geslaagde zeilfilm.

Zijn we terug bij Donald Crowhurst. Op een lekkende trimaran. Thuis heeft hij het wurgcontract van zijn sponsor ondertekend: Als hij faalt, raakt Crowhurst alles kwijt. Zijn bedrijf, zijn huis, zijn leven.

Hij faalt. En verdwijnt.

Zijn trimaran, de Teignmouth Electron, ligt nog steeds als wrakhout op het Kaaimaneiland Brac. Iemand zal die boot ooit herstellen en naar Groot-Brittannië verschepen, en vanaf dat moment zal Donald Crowhurst definitief onderdeel zijn van de daar nog zo gekoesterde zeilgeschiedenis. Met dank ook aan de films.

The Mercy en Adrift zijn te zien vanaf 5/7.

Opnieuw de wereld rond
Vijftig jaar na de legendarische Golden Globe-zeilwedstrijd uit 1968, ­gewonnen door Britse zeilheld ­Robin Knox-Johnston, startte de race vijf dagen geleden opnieuw. Solo non-stop rond de wereld, in ouderwetse zeiljachten zonder moderne elektronica. Onder de 19 deelnemers is Nederlander Mark Slats, die eerder in recordtijd over de Atlantische Oceaan roeide. Hij verkocht zijn huis om mee te kunnen doen. Het record alleen rond de wereld zeilen is nu 42 dagen; deze boten zullen er zo’n 300 dagen over doen.

De vijf beste zeilfilms die nog gemaakt moeten worden

Het Zeilmeisje. Waargebeurde biopic over Laura Dekker, die op haar 13de solo naar Engeland zeilt, en op haar 16de de wereld rond, daarbij gesteund door haar onaangepaste vader en consequent tegengewerkt door bedilzuchtige jeugdzorg- en leerplichtambtenaren.

Spray. Historisch drama over de onwaarschijnlijke wereldreis van Joshua Slocum, die in 1895 als eerste mens solo rond de wereld zeilt in zijn zelfgebouwde, gaffelgetuigde oestersloep Spray, terugkeert, niet meer op land kan aarden, vertrekt en verdwijnt op de Atlantische Oceaan.

Tiksi. IJskoude, in blauwtinten gefilmde winter hoog in Siberië, waar een Nederlandse zeiler met zijn jacht invriest tijdens een poging boven Rusland langs naar Azië te varen. Het geïsoleerde stadje Tiksi waar hij belandt zal nooit meer hetzelfde zijn. Naar de waargebeurde belevenissen van avonturier Henk de Velde.

Traffic. Rijk zeilend echtpaar vindt op de Middellandse Zee een rubberbootje met een Syrisch meisje erin. Hun zoektocht naar wie zij is brengt ze in de donkere spelonken van de mensensmokkel en de ondergrondse haute finance. Actiefilm naar de thriller Alles verloren van Roel Janssen.

The Raft. Britse avonturier bouwt in Vietnam een twintig meter lang vlot van bamboe, om te bewijzen dat Aziatische zeelui tweeduizend jaar geleden in staat waren Amerika te bereiken. Dat gaat mis. Naar het waargebeurde verhaal van Tim Severin (zoals beschreven inThe China Voyage). 

Meer over

Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.