Reportage Holland Festival

Waar hij heenging, wie hij sprak, of hij kuchte. De FBI noteerde álles over Paul Robeson. Regisseur en kunstenaar Steve McQueen maakte er een kunstwerk over

De installatie End Credits, schermen met eindeloze reeksen FBI-documenten, is nu te zien op het Holland Festival. 

Steve McQueen (links) in gesprek met David Dibosa op het Holland festival in Amsterdam. Beeld Ada Nieuwendijk

Elke verplaatsing, elke uitspraak, elk gesprek. Welke jas iemand droeg, wie hij de hand schudde, of hij kuchte aan de telefoon. Wanneer iemand een verdacht object is voor de staat en de geheime dienst, wordt alles vastgelegd, zwart op wit. Dat laat de installatie End Credits van kunstenaar en filmregisseur Steve McQueen zien, die nu deel uitmaakt van het Holland Festivalprogramma in Amsterdam. Zaterdag was de opening.

Steve McQueen, een Engelsman die deels in Amsterdam woont en werkt, is al lang een grote naam, maar sinds hij een Oscar won voor zijn film Twelve Years a Slave in 2014 is hij in de categorie onbereikbare wereldsterren beland. Dat End Credits nu in Amsterdam staat, is voor het Holland Festival een wens die in vervulling gaat, zegt festivalprogrammeur Annemieke Keurentjes vrijdag bij een preview van het werk.

Beeld Ada Nieuwendijk

In Loods 6 (Java Eiland) staan twee grote schermen tegenover elkaar opgesteld met veel ruimte ertussen. Aan weerszijden (of voor en achter je) rollen over die schermen onophoudelijk gekopieerde documenten voorbij. Het is het volledige archief dat de FBI tussen 1941 en 1974, 33 jaar lang, bijhield over de Afro-Amerikaanse jurist, zanger, atleet, acteur en activist Paul Robeson (1898-1976). Duizenden en duizenden pagina’s zijn het.

Voor wie zijn naam niets zegt: zoek Paul Robeson online even op en zijn diepe, bronzen bas klinkt bekend. Hij speelde onder meer de rol van Crown in Porgy and Bess en zong een beroemde interpretatie van Go Down Moses. In Engeland speelde hij in 1930 Othello, nadat hem in Amerika die rol door meerdere gezelschappen was geweigerd. Zijn werk als jurist had hij wegens racistische behandeling op een advocatenkantoor toen al gestaakt. Het waren zijn sympathie voor het communisme, zijn reizen door Europa en naar Rusland en zijn openlijke kritiek op de behandeling van zwarten in de VS die hem bij de FBI in beeld brachten. Dit leidde tot een verregaande surveillance door de staat waar een leger aan informanten bij betrokken moet zijn geweest.

Het bekijken van die documenten is geen sinecure, en dat is de bedoeling waarschijnlijk. In totaal is er vijfenhalf uur aan beeld en enkele uren aan audio, waarin de documenten door acteurs wordt voorgelezen. Die audio is niet compleet; McQueen laat dit steeds aanvullen en presenteert nu de laatste versie. Het zal 48 uur duren om voor te lezen, schat hij.

Paul Robeson

De atleet en intellectueel Paul ­Robeson (1898-1976) volgt als een van de eerste zwarten in de VS een rechtenstudie. Hij werkt kort als jurist maar staakt zijn werk na racistische behandeling op een advocatenkantoor. Als zanger en acteur is hij in tientallen theaterstukken en films te zien. Vanaf de jaren dertig toert hij veel door Europa en spreekt daar over sociale en politieke onderwerpen. Hij reist veelvuldig naar Rusland. Terug in de VS richt hij de American Crusade Against Lynching op. Van 1953-1958 wordt hem zijn paspoort afgenomen en kan hij niet reizen. In 1953 ontving hij de Stalin Peace Prize. Zijn teleurstelling in het Russische regime zou de oorzaak zijn geweest van latere depressies. 

Het hele werk uitzitten is onmogelijk. Maar een half uur, of meerdere bezoeken op verschillende momenten, maken de ongekende verzameldrift van de geheime dienst voelbaar.

Alles is er: van de vertrektijden van taxi’s tot citaten uit toespraken en krantenberichten uit de hele wereld; van geruchten over een op handen zijnde scheiding van Robeson en zijn vrouw en de verkoop van zijn huis. Alles wat Rusland betreft heeft de hoogste interesse. ‘Who could blame the Negro for being a communist’, zei Robeson, en verklaarde Rusland tot zijn toekomstige thuis. De documenten zijn handgeschreven of getypt, met nummers, stempels, data, tijden en vele zwartgemaakte passages. ‘Redacted. Redacted. Redacted’, zegt de voorlezer dan. De installatie bekijken werkt in eerste instantie verlammend, op het tweede plan begin je handschriften te herkennen en namen, en een vermoeden te krijgen van het krankzinnige apparaat dat werd opgetuigd om alleen deze ene man te kunnen volgen. En je krijgt als bijkomend effect, in een tijd dat privacy een bijna vergeten woord wordt, weer scherp voor ogen wat het betekent als de staat je die privacy totaal ontneemt. Zoals Steve McQueen in het openbare interview gisteren (zie onderaan dit artikel) opmerkte: vandaag de dag zijn wij allemaal Paul Robesons.

Steve McQueen, End Credits. Loods 6, Amsterdam

Openbaar interview

Steve McQueen staat bekend als ongenaakbaar, maar daar is in Amsterdam niets van te zien.

Steve McQueen (48, Londen), beeldend kunstenaar en filmregisseur, combineert als een van de weinigen beide disciplines op hoog niveau: kunstwerken in het MoMA en op de Documenta, een Oscar voor Beste Film in 2014 (voor Twelve Years A Slave). Hij staat bekend als ongenaakbaar, maar oogde gisteren, in een openbaar interview met curator dr David Dibosa in de stadsschouwburg in Amsterdam, losjes en ontspannen. Hij wuifde al te hoogdravende interpretaties weg en vroeg af en toe het publiek om een naam of een filmtitel. Enkele van zijn uitspraken:

* ‘Ik stuitte op die FBI documenten over Robeson toen ik eens ’s nachts, in het donker, in de keuken online aan het zoeken was. Ik scrolde erdoorheen, eindeloos. Af en toe leek het of de zon verduisterde, als er zo’n weggestreepte pagina in beeld kwam. Dat gevoel moet in de installatie zitten, dat je wegzakt in het beeld, in al die informatie’.

* ‘Ik heb het nooit over bezoekers, maar over deelnemers aan mijn werk’.

* ‘Ik denk nooit: wat is het beeld? Maar: wat is het verhaal? En dat zit overal in, zelfs in een kop thee: thee uit India, waar komt de suiker vandaan, etcetera’.

* ‘Ben ik een politieke kunstenaar? Ik zeg altijd: wat ik doe, is politiek genoeg’.

* ‘Kunst verandert niets aan je positie. Geld wel.’ 

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden