Waar blijven de finalisten van cabaretfestivals?

Hans Teeuwen, Theo Maassen, Plien & Bianca, Marc-Marie Huijbregts: ze kickstartten ooit hun loopbaan met het winnen van een cabaretfestival. Tegenwoordig hoor je vaak niets meer van finalisten. Hoe kan dat?

Beeld Kazuma Eekman

Met overmacht won de 26-jarige Thijs van de Meeberg afgelopen februari de jury- en publieksprijs op het Leids Cabaret Festival. 'IJzersterk verhaal', aldus de jury. 'Een overrompelend halfuurtje', kopte deze krant de maandag na de finale. 'Een nieuwe cabaretier is geboren', voegde NRC Handelsblad toe. Om zo'n talent wordt gevochten door impresariaten, zou je denken. Toch bleef het de eerste weken na zijn overwinning stil.

'Ja, achteraf gezien heb ik me daar wel in vergist', zegt de cabaretier nu. 'Ik had die impresariaten zelf moeten uitnodigen voor de finale. Wist ik veel! Ik was al druk genoeg met dat festival en met het bespelen van de indrukwekkende Leidse Schouwburg. Gelukkig is men door de positieve recensies later, tijdens de finalistentournee, toch nog bij me komen kijken. Drie maanden na de finale was ik onder de pannen bij impresariaat Senf, waar ik nu aan mijn debuutvoorstelling werk.'

Het winnen van een groot cabaretfestival is allang geen garantie meer voor een succesvolle theatercarrière. Toch brengen het Groninger Studenten Cabaret Festival, Cameretten, het Leids Cabaret Festival en het Amsterdams Kleinkunst Festival elk jaar weer vier 'grote' winnaars voort, die na een lang traject van audities, try-outs en workshops juichend op het podium staan op een finale-avond in een uitverkochte grote schouwburg. Maar wat gebeurt er na die overwinning?

50-jarig jubileum

Het Rotterdamse Cameretten, de oudste van het stel, viert dit weekend zijn 50-jarig jubileum - in een tijd waarin de impresariaten en theaterprogrammeurs lang niet altijd meer in de zaal zitten, mede doordat er zo veel festivals zijn, en de winst alleen niet genoeg is voor een volle speellijst. Om over de toekomstperspectieven van de nummers twee en drie nog maar te zwijgen.

Nu is het zeker niet zo dat er geen grote talenten onder de winnaars van de laatste jaren zitten: onder meer het muzikale vrouwenduo Yentl en De Boer (winnaars AKF 2013), stand-upcomedian Patrick Laureij (winnaar Cameretten 2013) en filosofisch cabaretier Tim Fransen (winnaar Leiden 2014) gelden als ware talenten en kozen een cabaretfestival om zich aan het grote publiek voor te stellen. De vraag is echter of ze het niet ook gered zouden hebben zónder die winst.

Cabaretier Jan Jaap van der Wal, tot vorig jaar artistiek leider van Comedytrain, het stand-upcomedygezelschap dat veel festivalwinnaars voortbracht, denkt van wel: 'Het winnen van een festival is maar één van de manieren om door te breken. Tim Fransen was er zonder die winst in Leiden in 2014 ook gekomen, daarvan ben ik overtuigd. Het had hooguit een half jaar langer geduurd.

'Kijk naar Peter Pannekoek, ook van Comedytrain, die heeft zijn weekafsluiting in De Wereld Draait Door, hoeft daardoor geen festival meer te doen en heeft nu een volle speellijst met uitverkochte zalen. Zelf heb ik ook nooit aan een festival meegedaan. Omdat ik niet van dat wedstrijdelement houd, maar ook omdat je, toen ik begon met cabaret, nog gewoon vijftig speelbeurten kon krijgen zonder dat je heel bekend was.'

Beeld Kazuma Eekman

Graag meedoen

Ondanks de bedenkingen die Van der Wal heeft bij festivals, willen veel van de jonge comedians bij Comedytrain graag meedoen.Van der Wal: 'Dat heb ik nooit tegengehouden. Die festivals worden onderling ook wel verdeeld, zodat ze het niet tegen elkaar hoeven op te nemen. De ervaring leert dat als iemand van Comedytrain meedoet, dat die dan meestal wel de finale haalt en vaak ook nog wint.

'Je kunt zeggen dat er in Nederland drie opleidingscentra zijn waar mensen werken die weten wanneer een talent goed genoeg is: de Comedytrain, de Amsterdamse Toneelschool & Kleinkunstacademie en de Koningstheateracademie in Den Bosch. Bijna alle festivalwinnaars van de laatste jaren komen van één van die opleidingen. Soms denk ik: waarom kun je niet met die drie opleidingen bij elkaar gaan zitten en zeggen: dit zijn de talenten van dit jaar. En die mensen op een professionele, goed begeleide manier aan het publiek voorstellen, zonder dat daar een wedstrijd aan te pas komt.'

Anna Uitde Haag is de artistiek directeur van de Koningstheateracademie in Den Bosch, die andere hofleverancier van festivalwinnaars. Ze is trots op haar oud-studenten, maar uit ook haar bezorgdheid: 'Toen ik zestien jaar geleden begon met de academie, was een festival dé aanvliegroute naar de beroepspraktijk. Je won een festival, je kreeg een impresariaat en je was onder de pannen. Zo kon je spelen, publiek aan je binden en opgroeien in het openbaar.

Cabaret Brevet

De ultieme parodie op het cabaretfestival stamt uit 1994, toen Arjan Ederveen en Tosca Niterink deelnemers aan een cabaretconcours naspeelden in hun illustere programma Kreatief met Kurk (te zien op YouTube, zoekterm 'Cabaret Brevet'). De herkenning is groot wanneer Ederveen en Niterink in de huid kruipen van talenten als Els Duurkoop (hallo Brigitte Kaandorp) en Marcel Bruining (hallo Bert Visscher), die in Theater De Paardenkooi opgaan voor hun 'Cabaret Brevet'.

'De buzz is belangrijk'

'Die functie is veranderd. Als je een festival overtuigend wint, zoals Kirsten van Teijn in 2013 deed in Groningen, dan is vooral de buzz daarna belangrijk. Alleen als het verhaal rondgaat dat er een buitengewoon talent heeft gewonnen, staan er ineens vier impresariaten voor je deur. En die situatie heb ik afgelopen jaren zelden meegemaakt.'

Aan haar opleiding wordt dan ook niet direct geadviseerd om aan een festival mee te doen. Uitde Haag: 'Ik ben daar terughoudend in. We adviseren eerder om een paar jaar te wachten. Ontwikkel je in de luwte, doe levenservaring op, spreid je bezigheden, zo dat zelfs als je een festival niet wint, je alsnog kunt denken: ik kan analyseren waardoor het kwam en ik kan gewoon op mijn eigen koers verder. Want bij een festival lever je je over aan een jury, en dat kan soms tegenvallen.

'Zo was er ooit een Cameretten-jury die het ene jaar zei dat het wel wat inhoudelijker mocht, en het jaar daarop dat er wel wat meer gelachen moest worden. Ik vind dat de festivals nog meer hun eigen signatuur zouden moeten krijgen met een duidelijke artististieke lijn, zodat je als deelnemer weet waarop je wordt beoordeeld.'

Ook aan de jubileumeditie van Cameretten doet weer een talent uit Den Bosch mee. De 26-jarige Anne Neuteboom studeerde in 2013 af aan de Koningstheateracademie en heeft zelfs al een impresariaat. Sinds vorig jaar zit ze bij theaterbureau Hummelinck Stuurman. Om die reden mocht ze eerder dit jaar niet meedoen aan het Leids Cabaret Festival, maar voor de organisatie van Cameretten vormde het geen belemmering.

Beeld Kazuma Eekman

Waar ligt de grens?

Eveline Mol van de Cameretten-organisatie verklaart: 'We hebben het daar wel over gehad: waar ligt de grens als je mee wilt doen? Wij zijn een festival voor nieuw talent, daar moet je de grens trekken. En Neuteboom is nog niet heel erg bekend. Er hebben ook altijd veel comedians van Comedytrain meegedaan aan Cameretten, en dat is welbeschouwd ook een soort impresariaat.'

Impresario Arjen Stuurman van Hummelinck Stuurman zag Neuteboom vorig jaar tijdens een presentatie-avond in Zwolle en besloot haar binnen te halen. Stuurman: 'Dit is de eerste keer dat we naar talent hebben gezocht voordat ze zich bij festivals aanmeldden. We zijn echt aan het scouten geweest. Vroeger ging je braaf in de zaal zitten bij een festival en probeerde je de grootste talenten eruit te pikken. Dat was heel praktisch, er waren een paar plekken waar je de nieuwe oogst kon zien. Nu dachten we: laten we het eens omdraaien en iemand begeleiden vanaf het prille begin.'

Neuteboom is opgepikt door een impresario, en op 13 februari 2016 staat ook al de première van haar debuutvoorstelling Weg gepland. Wat is dan nog de reden om aan een festival mee te doen? Stuurman vindt het nog steeds belangrijk: 'Een festival is goed voor de ontwikkeling van een talent, omdat je veel speelbeurten krijgt en zo je materiaal ontwikkelt. Daarnaast krijg je veel media-aandacht als je wint. Maar als Anne straks niet wint, wordt ze heus niet ontslagen hoor. Uiteindelijk gaat het natuurlijk om kwaliteit, om eigenheid, om een cabaretier die iets te vertellen heeft. De winst op een festival kan het proces van de doorbraak enkel wat versnellen. Het is zeker niet zaligmakend.'

Wordt de Cameretten-finale van morgenavond dan nog wel spannend, als er een talent als Neuteboom meedoet die al in een professioneler stadium van haar carrière is dan veel van de amateurdeelnemers? Organisator Eveline Mol: 'Jazéker wel, ik kan je zeggen dat het op geen enkele manier een gelopen race is. Ik heb al veel meer kandidaten gezien met een zeer stevig optreden. Ik beloof je dat het spannend gaat worden.'

Cameretten Festival finale, zaterdag 28/11, Nieuwe Luxor. Theater Rotterdam, cameretten.nl


Vijftig jaar cameretten volgens Volkskrantrecensent Patrick van den Hanenberg

1968 In de voorronde hadden Bram Vermeulen en Freek de Jonge met hun optreden de aula van de Technische Hogeschool in Delft in de fik gezet. De overwinning leek hun niet meer te kunnen ontgaan. Maar de jury onder leiding van kleinkunstpaus Wim Ibo koos voor Don Quishocking, de groep die precies paste in zijn definitie van cabaret: Literair-muzikale theaterkleinkunst in een intieme omgeving voor een intelligent publiek. Neerlands Hoop werd vijfde.

Bram Vermeulen en Freek de Jonge

1983 De Nieuwe Lulligheid domineert Cameretten en zet de toon voor de komende jaren. De innemend stuntelende Brigitte Kaandorp, in truttige jurk, schoenen die drie maten te groot zijn en met ukelele wint Juryprijs en Publieksprijs. Hans Liberg wordt tweede, Paul de Leeuw wint de Persoonlijkheidsprijs vanwege zijn creatie Annie de Rooy.

Brigitte Kaandorp

1987 Ondergetekende is net cabaretmedewerker bij de Volkskrant en weet niet hoe snel hij ja moet zeggen als hij voor de Cameretten-jury wordt gevraagd. De jury wijst unaniem het duo Gottmer en Leemhuis als winnaar aan. In de trein terug krijgt het Volkskrant-jurylid uit intieme kring te horen: 'Jezus, wat een eikel ben je. Niet Uit Het Raam was veel beter, met veel meer toekomstmogelijkheden.' Gottmer en Leemhuis: nooit meer iets van gehoord. NUHR werd beroemd.

Peter Heerschop Beeld anp

1991 Nadat Theo Maassen in 1990 Cameretten had gewonnen, dacht vriend en medestudent Hans Teeuwen dat hij het ook maar eens moest proberen. Samen met voormalig straatmuzikant Roland Smeenk laat hij het publiek in opperste verwarring achter: twee beukers van formaat, die het riool van seks, drugs en blues wijd openzetten. Na het fatale verkeersongeluk van Roland Smeenk in 1992 gaat Teeuwen solo verder.

Theo Maassen Beeld Mike Roelofs

2003 Het stand-upcomedygezelschap Comedytrain onder leiding van Raoul Heertje ontpopt zich steeds nadrukkelijker als dé leverancier van festivalwinnaars. In 2003 wordt Ronald Goedemondt, die dan al schrijft voor Spijkers met Koppen en Dit was het Nieuws, naar voren geschoven. Met zijn bizarre kijk op de actualiteit wint Goedemondt moeiteloos.

Raoul Heertje
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden