George Stubbs, Whistlejacket (1762).

PaardenportretWhistlejacket

Vuur op vier hoeven: George Stubbs’ beroemde paard Whistlejacket

George Stubbs, Whistlejacket (1762).Beeld Universal Images Group via Getty

George Stubbs’ beroemde paardenportret Whistlejacket (1762) is binnenkort te zien in het Mauritshuis. Wat is er zo bijzonder aan dit paard, en hoe wist de schilder hem zo levensecht op het doek te krijgen?

Over Whistlejacket (1762), George Stubbs’ wereldberoemde paardenportret, bestaat een aardige anekdote. Ze werd opgetekend door een tijdgenoot en gaat over het moment dat Stubbs het portret stond te schilderen in de stallen van Wentworth Woodhouse in Yorkshire. Over het moment waarop de echte Whistlejacket kennismaakte met zijn geschilderde evenbeeld, om precies te zijn. Het was geen gelukkige ontmoeting. De vlees-en-bloed-Whistlejacket, zo wil het verhaal, zou direct zijn gaan briesen en had de olieverf-Whistlejacket aan barrels getrapt, ware het niet dat Stubbs tussenbeide was gekomen met kwasten en schilderstok. 

De anekdote is een perfecte kopie van het klassieke verhaal over de Griekse schilder Apelles en zijn paardenportret en dus hoogstwaarschijnlijk afkomstig uit de dikke duim van de tijdgenoot, maar het feit dat dergelijke verhalen bij Stubbs’ leven al de ronde deden, zegt iets over de appreciatie van het portret: die was groot. Ze bleef ook groot: de steigerende Whistlejacket is waarschijnlijk ’s wereld bekendste paardenportret – het paard op Picasso’s Guernica (maar is dat een portret?) daargelaten.

In de National Gallery in Londen, die het portret in 1997 aankocht, hangt het op een ereplaats. Men treft het in het midden van zaal 34, tussen de landschappen van Engelands meest gevierde schilders, William Turner en John Constable, waardoor het zichtbaar is over de hele middenas van het museum. 

The Anatomy of the Horse (1766).Beeld Alamy Stock Photo

Het heeft de afgelopen twee decennia nog aan populariteit gewonnen. Reproducties ervan sieren ansichtkaarten, kerstballen en paraplu’s, maar ook jurken van Vivienne Westwood en Stella McCartney. Dergelijke iconen worden door musea niet graag uitgeleend. Maar vanaf volgende week hangt het op een tentoonstelling over Stubbs in het Mauritshuis in Den Haag, de eerste expositie over de kunstenaar in Nederland.

De tentoonstelling concentreert zich voornamelijk op Stubbs-de-paardenschilder. Vergeet zijn andere werk, zijn portretten van exotische beesten en gravures voor medische handboeken: in het Mauritshuis zijn het de schilderijen en etsen van hengsten en merries waar het om draait. Naast Whistlejacket, het hoogtepunt van de expositie, treft men daar straks zijn anatomische studies en jachtstukken, alsook zijn meer romantische paardentaferelen, zoals dat van een paard dat wordt aangevallen door een leeuw en – bijzonder – het skelet van het beroemdste renpaard van de 18de eeuw, Eclipse. Stubbs was een 18de-eeuwse kunstenaar bij uitstek: gedreven, eigengereid, grenzeloos weetgraag. Hij legde een Leonardo Da Vinci-achtige nieuwsgierigheid aan de dag naar alles wat ademde: mensen, paarden, maar ook exotische dieren, zoals die indertijd regelmatig uit de koloniën arriveerden: zebra’s, jachtluipaarden, een leeuw en een leeuwin. Stubbs schilderde zulke dieren zoals dat tot dan toe zelden was gedaan: niet geïdealiseerd, zonder retoriek of sentiment. Het was een empirische, feitelijke manier van afbeelden. ‘All done from nature’, luidde zijn motto.

Paard met staljongen.Beeld Universal Images Group via Getty

Ook aan zijn paardenportretten ging een intensieve periode van studie vooraf; meer dan intensief, eigenlijk, het was een gevalletje kadaverdiscipline, die studie van Stubbs. Gedurende anderhalf jaar, van voorjaar 1756 tot herfst 1758, trok hij zich terug in een afgelegen boerderij in Lincolnshire om hun lichamen te ontleden. Hij hing hun geprepareerde kadavers aan het plafond, waarna hij ze laag voor laag  uit elkaar haalde. Stubbs verwerkte zijn kennis in een beroemd geworden publicatie, The Anatomy of the Horse. Hierin wordt in achttien gedetailleerde gravures de anatomie van het paard tot op het bot geïllustreerd.

Stubbs’ geschilderde portretten van paarden zijn levensechter, maar niet per se anders dan die van zijn voorgangers. Ook hij toonde de dieren meestal en profil, in gezelschap van een stalknecht of jockey. In ruste. Aan schilderijen van galopperende paarden waagde hij zich zelden. Hoe een paard er in volle draf uitzag was met het blote oog immers niet te zien (dat weten we pas sinds de Britse fotograaf Eadweard Muybridge eind 19de eeuw zijn beroemde fotoreeks maakte), en voor een man van de waarheid als Stubbs was de gedachte dat hij de stand van de benen verkeerd zou schilderen waarschijnlijk een gruwel. Daarom hield hij het bij statische paarden. Het steigeren van Whistlejacket was voor Stubbs’ doen al behoorlijk dynamisch.

De eerste zebra in Engeland.Beeld Universal Images Group via Getty

De Arabische volbloed kwam van goeden huize. Hij was een van de favoriete renpaarden van de invloedrijke politicus Charles Watson-Wentworth, tweede markies van Rockingham, en stamde af van El Sham, bijgenaamd: de zonnehengst, een van de drie Noord-Afrikaanse paarden die aan de basis stonden van de Engelse volbloed-lijn. Van dat paard erfde Whistlejacket zijn nerveuze karakter. Hij erfde, helaas voor de eigenaar, niet diens snelheid: Whistlejacket was een verdienstelijke middenmoter, die weleens een race won, maar vooral ook veel verloor. Op z’n 10de ging hij met pensioen en werd fulltime dekhengst, een carrière waarvoor hij nog minder in de wieg was gelegd.

Allesbehalve een uitblinker dus, deze Whistlejacket. Zijn huidige roem dankt hij vooral aan zijn grote schoonheid.

Hij wás ook een mooiboy. Hij had een hazelnootkleurige vacht, die fraai contrasteerde met zijn vlaskleurige staart en manen. Zijn hoofd was klein, met fraai gekrulde oren en neusgaten; zijn nek lang en sierlijk; zijn profiel concaaf, als dat van een gazelle. Een paradepaardje al met al, en Stubbs’ weergave ervan was niet enkel bijna levensgroot, maar ook uitgesproken tactiel. Whistlejacket is, zoals de Britse kunsthistoricus en paardenkenner Tamsin Pickeral schreef, een paard dat van binnen naar buiten lijkt geschilderd: men voelt  als het ware de draaiende gewrichten onder zijn vacht, de aanspannende spieren en pezen. Het dier oogt zo plastisch dat je de indruk krijgt dat Stubbs het niet enkel heeft bekeken, maar ook bevoeld.

Racepaard Hambletonian.Beeld Universal Images Group via Getty

Over het portret, en dan met name over de leeg gelaten, goudbruine achtergrond, bestaan mythen. De meest hardnekkige luidt dat het schilderij onaf zou zijn gebleven. Dat is aantoonbaar onjuist, gezien de zorg waarmee de achtergrond is geschilderd en de schaduw van Whistlejackets hoefjes op de vloer.

Een tweede mythe wil dat de egale achtergrond een stilistische vondst betrof. Stubbs zou er zijn progressieve natuur mee hebben willen illustreren. Het Whistlejacket-portret, zo wil deze interpretatie, zou eigenlijk een soort popart avant la lettre zijn, en de maker ervan, Stubbs, een schilderende Damian Hirst.

Het zat anders: Whistlejacket was oorspronkelijk bedoeld als ruiterportret van Koning George III. Het zou fungeren als pendant van het portret van diens vader, George II. Maar toen de opdrachtgever, Charles Watson-Wentworth, het zag in half-voltooide staat was hij zo enthousiast, dat hij Stubbs sommeerde het te laten zoals het was, dat wil zeggen zonder ruiter en zonder achtergrond. Een gelukkige zet. Het portret won erdoor aan kracht en ook aan tijdloosheid. Het was niet langer een portret van dat ene middelmatige renpaard, maar een symbool van alles dat op vier hoeven staat en fier en vurig is. En viriel, dat ook. 

George Stubbs: De man, het paard, de obsessie, Mauritshuis, Den Haag, 20 februari t/m 1 juni.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden