Vrouwen maken dit jaar de dienst uit op de Biënnale van Venetië

De Biënnale van Venetië is dit jaar radicaal anders. Niet alleen vanwege de pandemie of de oorlog in Oekraïne, maar ook omdat het onder curator Cecilia Alemani nu eens de vrouwen zijn die de dienst uitmaken.

Anna van Leeuwen
Marlene Dumas, ‘Fingers’ (1999).

 Beeld Private collection, Amsterdam Ph: Peter Cox, Eindhoven
Marlene Dumas, ‘Fingers’ (1999).Beeld Private collection, Amsterdam Ph: Peter Cox, Eindhoven

Daar lagen ze weer, glimmend in zwart en donkerblauw: loeigrote jachten, pal aan de Giardini della Biennale. De internationale kunstwereld was vorige week aangekomen in de dogenstad tijdens de openingsdagen van de 59ste Biënnale van Venetië. De komende maanden is dit dé plek om te zien wat er wereldwijd in de kunst speelt. Met een jaar vertraging, vanwege de pandemie, maar verder een vertrouwd tafereel. Of niet?

Er lagen namelijk maar twee jachten, veel minder dan vorige edities. Aan de pandemie zal dat niet liggen, die heeft de superrijken amper geraakt en de kunstmarkt heeft zich ook alweer aardig hersteld. Het zijn de Russische kunstverzamelaars die ontbreken, zoals Roman Abramovitsj. Hij had tot voor kort vijf jachten om uit te kiezen als hij naar de Biënnale ging, maar bleef nu thuis vanwege de internationale sancties. En zo is al buiten het tentoonstellingsterrein te zien dat dit een andere Biënnale is dan anders.

In de Giardini staan dertig permanente landenpaviljoens die tweejaarlijks met kunst worden gevuld (de andere jaren is hier de architectuurbiënnale). Het grote Russische tentoonstellingspaviljoen is dit keer leeg. De Russische kunstenaars en Litouwse curator hadden zich uit protest tegen de oorlog teruggetrokken uit de Biënnale.

This Is Ukraine. Beeld  Anna van Leeuwen
This Is Ukraine.Beeld Anna van Leeuwen

Hier zijn oude machtsstructuren in beton gegoten. Koloniale overheersers, zoals België en ook Nederland, hebben een prominente plek. Tsjechië en Slowakije delen een paviljoen waar gewoon nog ‘Cecoslovacchia’ op staat en het neoclassicistische Duitse paviljoen is in 1938 nog naar de architectonische wensen van de nazi’s aangepast. China ontbreekt en exposeert op een andere locatie. Het land heeft alsnog politieke invloed: de tentoonstellingen van Taiwan en Hongkong worden allebei niet meegeteld als landenpaviljoens maar gelden officieel als ‘nevenprogrammering’ van de Biënnale.

De Russische kunstenaar Vadim Zacharov (63) kwam wel naar de Biënnale, maar dan om te protesteren. Hij ging voor het Russische paviljoen staan met een protestbord: ‘Ik protesteer tegen de propaganda van Rusland en de Russische invasie die tot de oorlog in Oekraïne heeft geleid. Het vermoorden van vrouwen, kinderen, het Oekraïense volk is een schande voor Rusland.’ Beveiligers van de Biënnale onderbraken zijn actie.

Ook op andere manieren worden de machtsstructuren in de Giardini uitgedaagd. Zo nodigde het Poolse paviljoen de (Poolse) Roma-kunstenaar Małgorzata Mirga-Tas (44) uit om het land te vertegenwoordigen. Het paviljoen dat Zweden, Finland en Noorwegen delen is eenmalig omgedoopt tot ‘Sámi-paviljoen’. En het Mondriaan Fonds, dat de Nederlandse inzending verzorgt, besloot het Rietveldpaviljoen in de Giardini voor een jaar uit te lenen aan Estland, omdat dit jonge land geen plek in de Giardini heeft.

Het is een besluit dat voor beide landen goed uitpakte: Estland maakte een heel sterke presentatie in het Rietveldpaviljoen, met een slimme historische verwijzing naar de koloniale geschiedenis van Nederland. Nederland week met kunstenaar Melanie Bonajo uit naar een kerkje in de wijk Cannaregio en belandde prompt op een lijstje van ‘must-see’ tentoonstellingen van de gezaghebbende internationale kunstkrant The Art Newspaper. The New York Times was minder onder de indruk, deze recensent noemde de landenpresentaties ‘de slechtste van de afgelopen twintig jaar’ en klaagde over een ‘genderqueer knuffelknoeiboel’, waarmee hij de film van Bonajo moet hebben bedoeld.

‘La Comegente’ (de menseneter) van Cecilia Vicuña in ‘The Milk of Dreams’ in de Giardini.  Beeld Anna van leeuwen
‘La Comegente’ (de menseneter) van Cecilia Vicuña in ‘The Milk of Dreams’ in de Giardini.Beeld Anna van leeuwen

Sommige nationale presentaties hadden grotere zorgen dan een sneer van een recensent. Het kunstwerk dat Oekraïne wilde laten zien moest toen de invasie begon direct uit Kyiv worden gereden. Gelukkig paste het in de auto van een van de curatoren. Het paviljoen van Kazachstan wachtte tijdens de openingsdagen nog steeds op hun kunstwerken, die vast stonden aan de Georgische grens. Kunstenaarscollectief Orta maakte daarom in een week tijd van aluminiumfolie en karton een (alsnog indrukwekkende) kunstinstallatie waarin performances werden georganiseerd. Inmiddels zijn de vrachtwagens aangekomen en wordt de presentatie omgebouwd, zodat half mei eindelijk de Kazachstaanse tentoonstelling is te zien zoals die was voorbereid.

Ook in de hoofdtentoonstelling The Milk of Dreams is de oorlog voelbaar, meteen in de eerste zaal ontbreekt een kunstwerk dat ‘vanwege de invasie’ niet kon worden geleend uit het Russische Museum in Sint-Petersburg. Elders heeft samensteller Cecilia Alemani (45) een kunstwerk toegevoegd van de Oekraïense volkskunstenaar Maria Prymatsjenko (1909-1997). Dat zet de teller van deze gigantische tentoonstelling op 214 kunstenaars uit 58 landen.

The Milk of Dreams vindt op twee locaties plaats: in de Giardini en de Arsenale. Elke editie wordt door iemand anders samengesteld. Alemani heeft het radicaal anders aangepakt dan voorgaande keren. Niet vanwege de pandemie (al zijn mondkapjes verplicht in de tentoonstelling), of de oorlog in Oekraïne. Met haar tentoonstelling wilde de curator ‘het idee uitdagen dat mannen het middelpunt van het universum zijn’. Verreweg de meeste kunstwerken die ze selecteerde zijn gemaakt door vrouwen, meer dan 85 procent van de deelnemende kunstenaars is vrouw.

Een bezoeker fotografeert sculptuur van Leonora Carrington. Beeld Anna van Leeuwen
Een bezoeker fotografeert sculptuur van Leonora Carrington.Beeld Anna van Leeuwen

Om de inhoud van Alemani’s tentoonstelling te begrijpen moeten we een tijdreis maken naar Mexico-Stad, naar de jaren vijftig van de vorige eeuw. We gaan naar een kamer waarvan de muren zijn beschilderd en betekend met fantastisch rare beesten, mensen en mensbeesten. In deze kamer vertelt een moeder haar zoons verhalen. Ze bedenkt ze ter plekke. Over ‘John zonderhoofd’ bijvoorbeeld, de jongen die vleugels had in plaats van oren: ‘Op een nacht bewoog hij ze zo veel dat zijn hoofd uit het raam vloog. Zonder hoofd kon hij niet eens huilen.’ In een ander verhaal is een belangrijke rol weggelegd voor pratende stukken rottend vlees.

De vrouw die deze vreemde verhalen verzon heet Leonora Carrington (1917-2011), een Britse surrealist. De muren van de kamer waarin ze haar fantastische en gruwelijke verhalen vertelde zijn helaas overgeschilderd, maar een aantal verhalen en tekeningetjes zijn in een notitieboekje bewaard gebleven. In 2013 werden tien korte verhalen uitgegeven, onder de titel The Milk of Dreams. Dit kleine boekje voor gekke verhalen vormt nu de inspiratie voor de hoofdtentoonstelling van de Biënnale. Van een kinderkamer naar het hoofdpodium van internationale kunst. Curator Alemani zag in Carringtons verhalen ‘een magische wereld waarin het leven steeds opnieuw wordt bekeken door het prisma van de verbeelding, en waar iedereen kan veranderen, kan worden getransformeerd, iets en iemand anders kan worden.’

De hoofdtentoonstelling wordt daarom bevolkt door wezens die minstens even vreemd zijn als de tragische John met zijn vleugeloren of pratende stukken rottend vlees. Hier geen doorwrochte conceptuele kunst, maar visuele prachtige droombeelden. Alemani wil met deze tentoonstelling een alternatieve toekomst voor de mensheid verbeelden. Ik zag een mens met vier armen, vier hoofden en een vleugel in zwarte olieverf, een creatie van de Braziliaanse kunstenaar Solange Pessoa (61). Even verderop stonden de wonderbaarlijke glibberige machines van de Zuid-Koreaanse kunstenaar Mire Lee (34) te spetteren, die doen denken aan een rotisserie van kwijlend druipend vlees. Wat zou dit ‘vlees’ zeggen als het kon praten?

Pedro Neves Marques, ‘Vampires in Space’, in het Portugese Paviljoen. Beeld Anna van Leeuwen
Pedro Neves Marques, ‘Vampires in Space’, in het Portugese Paviljoen.Beeld Anna van Leeuwen

De afgelopen twintig jaar was gemiddeld zo’n 30 procent van de exposerende kunstenaars op de Biënnale vrouw, de eerste honderd jaar dat de Biënnale bestond deden zelfs maar 10 procent vrouwen mee. Carringtons mannelijke tijdgenoten en mede-surrealisten namen vrouwen amper serieus als kunstenaars. Volgens Salvador Dalí (1904-1989) waren vrouwen simpelweg fysiek niet tot creativiteit in staat: ‘Talent, creatieve genialiteit zit in de ballen. Zonder ballen kan men niks maken. Voor vrouwen is creatie procreatie; ze kunnen kinderen krijgen, maar ze zullen nooit de Sixtijnse Kapel versieren.’

Nonsens natuurlijk, maar het idee dat procreatie en creatie elkaar in de weg zitten, ten minste voor vrouwen, is best hardnekkig. Succesvolle vrouwelijke kunstenaars met een wereldwijde carrière zoals Marina Abramović (75) en Tracey Emin (58) zeggen in interviews geregeld dat er in hun leven geen plek was voor een gezin, omdat de kunst voor álles ging. Vergelijkbare mannelijke grootheden als Jeff Koons (67) en Damien Hirst (56) hebben die keuze kennelijk nooit hoeven maken; Koons heeft zeven kinderen, Hirst drie.

Het was Carringtons zoon Gabriel die de boektitel bedacht die nu de naam van de Biënnale is geworden: The Milk of Dreams. Het is een verwijzing naar moedermelk. Hij en zijn broer hebben van hun moeder niet alleen ‘levensmelk’ gekregen, vindt Gabriel, maar ook ‘dromenmelk’. Haar creativiteit en fantasie heeft hen gevoed. Gabriel is dichter, toneelschrijver en literatuurwetenschapper, broer Pablo schilder en arts. Die verwijzing naar moedermelk biedt een mooi symbolisch alternatief voor het onhoudbare ‘ballenargument’ van Dalí. Waarmee creativiteit en procreatie juist wél te rijmen zijn.

Op deze Biënnale is voortplanting dan ook een belangrijk onderwerp. Meerdere kunstwerken verbeelden het moment van geboorte, expliciet, rauw en bloederig zoals in de schilderijen van de Zwitserse schilder Miriam Cahn (72) of dromerig fantasierijk zoals in de sculpturen van Emma Talbot (53). Het (naakte) vrouwenlichaam is zo alomtegenwoordig dat onder Nederlandse biënnalebezoekers al werd gegrapt over een ‘kutjaar’. Die kwalificatie past ook goed bij sommige landenpaviljoens (zo zijn er behoorlijk wat vulva’s te zien in het Nederlandse paviljoen) en andere tentoonstellingen, zoals de prachtige solotentoonstelling van Marlene Dumas (68) in Palazzo Grassi.

In Venetië zien we nu vrouwenlichamen die worden verbeeld door vrouwen zelf, van binnenuit, niet passief maar actief. Zoals die gelukkig steeds vaker in de kunst te zien zijn. In een geweldig groot drieluik van de Zwitserse schilder Louise Bonnett (52) zijn meerdere vrouwen te zien. Een hurkt om te plassen, haar vuisten stevig om haar bovenbenen geklemd, een ander spuit stoer en met kracht melk uit haar borsten. Dromenmelk in olieverf.

Paviljoen Nederland. Beeld Anna van Leeuwen
Paviljoen Nederland.Beeld Anna van Leeuwen

Fantaseren was voor Leonora Carrington, net als voor veel kunstenaars in de Biënnale, niet zomaar een vrijblijvend tijdverdrijf. De surrealist probeerde met haar fantasie te ontsnappen aan het keurslijf van haar nette, Britse opvoeding. Kort nadat ze zelf haar debutantenbal had gehad, schreef ze bijvoorbeeld een kort verhaal over een jonge vrouw getiteld The Debutante. Deze debutante haalt een hyena uit de dierentuin over om in haar plaats naar het bal te gaan. Het dier vreet eerst het dienstmeisje van de debutante op en gebruikt dan haar gezicht als masker op het bal. De echte debutante kan ondertussen op haar kamer een boek lezen.

Wie Carrington en haar tijdgenoten beter wil leren kennen, kan terecht bij de schitterende tentoonstelling Surrealisme en magie in de Peggy Guggenheim-collectie. Hier is een hele zaal gewijd aan haar wonderbaarlijke schilderijen, die bevolkt zijn met de vreemdste wezens. Dit is een ervaring die zeker niet kan tippen aan die beschilderde kinderkamer van haar zoons Gabriel en Pablo, maar het komt toch in de buurt. Het is als een kleine portie verkwikkende dromenmelk.

Werk van Anish Kapoor. Beeld
Werk van Anish Kapoor.

Prijzencircus

De Biënnale van Venetië wordt ook wel de Olympische Spelen van de kunst genoemd. Er worden ook prijzen uitgereikt. Simone Leigh won een Gouden Leeuw voor haar bijdrage aan The Milk of Dreams. Leigh vertegenwoordigt ook de Verenigde Staten op de Biënnale. De prijs voor het beste landenpaviljoen ging naar Groot-Brittannië met kunstenaar Sonia Boyce. Zowel Groot-Brittannië als de VS worden voor het eerst door een zwarte vrouwelijke kunstenaar vertegenwoordigd op de Biënnale. Beiden wonnen dus een Gouden Leeuw.

Het beste van de Biënnale

Het aanbod aan kunst is overweldigend, zowel in de Biënnale-tentoonstellingen als daarbuiten.

Daarom biedt de Volkskrant acht tips voor locaties die je niet mag missen:

Giardini della Biennale

In dit park zijn dertig landenpaviljoens te vinden en een deel van de tentoonstelling The Milk of Dreams. Sla vooral de presentaties van Estland, Frankrijk, Verenigde Staten, Polen, Roemenië en Griekenland niet over. T/m 27/11

Arsenale di Venezia

Ook op deze locatie presenteren verschillende landen zich en is een deel van ‘The Milk of Dreams’ te zien. Bezoek vooral de presentaties van Mexico, Oekraïne, Letland, Italië en Chili. T/m 27/11

Peggy Guggenheim Collection: Surrealisme en Magie

De geweldige tentoonstelling ‘Surrealism and Magic, Enchanted Modernity’ biedt historische context bij ‘The Milk of Dreams’. T/m 26/9

Palazzo Priuli Manfrin: Anish Kapoor

Kunstenaar Anish Kapoor is op twee plekken te zien: in de Gallerie dell’Accademia (niet ver van het San Marcoplein) en in Palazzo Priuli Manfrin. Sla in ieder geval de spectaculaire tentoonstelling in het Palazzo niet over, al ligt die wat verder van het centrum. Kapoor wil dit vervallen Palazzo als permanente tentoonstellingslocatie gaan inrichten. T/m 9/10

Scuola Grande della Misericordia: This Is Ukraine

Een grote adhoc tentoonstelling met Oekraïense kunstenaars en internationale kunstenaars die reageren op de oorlog. T/m 7/8

Palazzo Grassi: Marlene Dumas

Van een betoverende schoonheid: de grote solotentoonstelling van Marlene Dumas in het Venetiaanse Palazzo van François Pinault is verplichte kost voor wie naar Venetië gaat. T/m 8/1/2023

Chiesetta della Misericordia: Paviljoen Nederland

Melanie Bonajo vertegenwoordigt Nederland op de Biënnale met haar film When the body says Yes, een ontroerend spektakelstuk vol glimmende blote lijven, waarvan kan worden genoten op een landschap van zitzakken. T/m 27/11

Palazzo Cavalli-Franchetti: Paviljoen Portugal

In een van de mooiste Palazzo’s van Venetië (met schitterend uitzicht ook) is de bijzondere presentatie van Portugal te zien. Vampires in Space heet de installatie die Pedro Neves Marques maakte, een (queer) liefdesverhaal in de ruimte. t/m 27/11

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden