Vrouwen buitenspel

Clara Strijbosch

Dets wandeling door Amsterdam is het einde van een veelbewogen vrijdag waarop de gebeurtenissen gesitueerd zijn die worden beschreven in De profielschets, de nieuwste roman van Joke J. Hermsen. Hermsen schildert in deze roman een venijnig portret van een vakgroep filosofie 'aan een van onze sufbezuinigde alfa-faculteiten', waar de overgebleven wetenschappers met een vaste aanstelling vechten om de laatste botjes.

De profielschets is een Onder professoren vanuit het perspectief van een jonge onderzoekster. Zoals Hermans buitenspel werd gezet aan een door domme ijdeltuiten bevolkte universiteit in het noorden des lands, zo wordt Herm sens onderzoekster Det buitengesloten door kleine koninkjes van een Amsterdamse faculteit. De als een ontoegankelijk bolwerk beschreven Amsterdamse vakgroep filosofie wordt geregeerd door medewerkers die voor vrouwen maar twee bestemmingen kunnen bedenken: het bed en de keuken. Of, zoals Det het formuleert: 'Niet de publicatielijst, maar het balboekje van de voorzitter van de vakgroep is de afgelopen jaren van doorslaggevend belang geweest bij het aanstellingsbeleid.'

Joke Hermsen, die aan de Utrechtse universiteit promoveerde en jarenlang onderzoekster was in Tilburg, moet de situatie aan Nederlandse universiteiten van de laatste jaren goed van binnenuit hebben leren kennen. Haar portret van wetenschappers die tijdens een vergadering proberen hun eigen hachje te redden is al te herkenbaar. Overeenkomst van personen en omstandigheden met de werkelijkheid berust ongetwijfeld niet op toeval. Ook Hermsen verliet na jaren haar vakgroep.

Na Het Dameoffer en Tweeduister is De profielschets haar derde roman, en opnieuw speelt de moeizame en ongelijke machtsverhouding tussen mannen en vrouwen de hoofdrol. De vakgroepsvergadering in De profielschets wordt geleid door hoogleraar contemporaine wijsbegeerte Bernt Brakhoven, een handige, charmante man die vrouwen als grootste liefhebberij heeft. Bernt is dol op vrouwen, en, zoals zijn echtgenote Ella zegt: 'Verliefdheid haalt het beste in hem naar boven.' Helaas is hij allang niet meer verliefd op haar, zoals hij altijd zijn belangstelling verliest zodra de buit binnen is.

Met vrijwel alle vrouwen op de vakgroep had, heeft of wenst hij een relatie: met de geharnaste feministe Anja Griffioen, met studente Ella die zijn vrouw werd, met de Italiaanse filosofe Laura, en, naar hij hoopt binnen afzienbare tijd, met zijn slimme scriptiestudente Klaartje met haar mooie blauwe ogen.

Alle mogelijke kleine gebaren en gedachten waarmee vrouwen binnen en buiten universiteiten onder het tapijt worden geveegd, komen in De profielschets aan het licht. Verbazingwekkend vanzelfsprekend schuift Bernt alles wat met zijn zoontje en met het huishouden te maken heeft op het bord van zijn vrouw; berichten daarover laat hij aan haar doorgeven door zijn secretaresse. Zijn belangrijkste eigenschap is zijn grenzeloze versierlust: Bernt is een van die mannen in wiens hoofd het niet opkomt dat er vrouwen zouden kunnen bestaan die niet zitten te wachten op zijn seksuele belangstelling. Hij is een van die mannen die het voor het zeggen hebben binnen een faculteit en die vrouwen uitsluitend kunnen zien als mogelijke minnaressen.

Het voordeel is dat Bernt goed voor zijn vrouwen zorgt - hij probeert ze altijd aan een baantje te helpen. Het nadeel is dat vrouwen als Det, die hem niet interesseren, buiten zijn gezichtsveld vallen. Dat Det méér zou willen of kunnen worden dan eeuwigdurend tijdelijk onderzoekster, ontgaat Bernt volledig. Hij twijfelt er niet aan dat hij vrouwvriendelijk bezig is als hij pleit voor een vrouwelijke hoogleraar, en het komt geen moment in hem op daarbij aan Det te denken. Het voorstel voor een vrouwelijke hoogleraar is behalve door een dreigende sanctie van het ministerie vooral ingegeven door Bernts wens zijn nieuwste minnares, Laura, binnen handbereik te hebben. Dat ze geen feministe is lijkt hem helemaal geen probleem: Laura is tenslotte een vrouw, en, denkt Bernt, vrouwen hebben van nature verstand van feminisme.

Aan de andere kant van de scheidslijn zijn er de twee vrouwen die aan de draadjes van de macht bungelen: onderzoekster Det en Bernts echtgenote Ella. In een wanhoopspoging probeert Ella tijdens een gesprek met een psychiater te ontsnappen aan de uitputtende lusteloosheid die haar al maanden in de greep heeft. Det probeert voor het laatst de aandacht te vestigen op haar verdiensten als filosofe door een verhaal te houden over de uitsluiting van vrouwen in de filosofie aan de hand van een geschiedenis van de muzen.

Hermsens wraak op de regerende koninkjes in hun filosofisch koninkrijk is zoet en doeltreffend. Beide vrouwen besluiten, ieder op haar eigen wijze, op te houden met wachten en zich los te maken uit de wurgende omhelzing van de trouweloze universiteit en de even trouweloze echtgenoot. De nietsvermoedende Bernt wordt binnen een uur alles wat hij fluitend veroverd had, uit handen geslagen.

Maar hoe het buiten dit verhaal verder moet met vrouwen aan de rand van universiteiten, daarover kun je je hart vasthouden. Bernt eindigt met zijn gezicht in de modder, maar hoogleraar blijft hij. De beide vrouwen rukken zich los, en zijn werkloos. Voor beleidsmakers die echt zouden willen weten waarom vrouwen in hogere rangen aan universiteiten zo zeldzaam zijn, is De profielschets verplichte literatuur. Voor alle anderen is het een amusant en scherp geschreven boek.

Joke J. Hermsen: De profielschets. De Arbeiderspers; 300 pagina's; ¿ 17,95. ISBN 90 295 2278 X.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden