Vrouwen beklimmen nu als vanzelfsprekend de bok

Het zou geen issue moeten zijn, maar feit is dat vrouwen pas de laatste jaren als vanzelfsprekend de orkestbok beklimmen. Wie van hen hebben de barrières al geslecht?

Laten we eerst de hardste noot kraken: haar naam. De jonge vrouw om wie eind augustus in de Zwitserse festivalstad Luzern alle camera's dansten, heet Mirga Gražinyte-Tyla. Kauw even op de uitspraak van die Litouwse naam, want hij gaat in de klassieke muziek nog vaak klinken.

Grazjiníéte-Tilà, Grazjiníéte-Tilà. Mirga (30) is de magneet van een concertserie waarmee het chique festival van Luzern zich opwierp als pionier: vrouwelijke dirigenten. Dat die beroepsgroep bestaat is geen nieuws. Wel zijn de vrouwen onder de zwaaiers nog altijd met opvallend weinig.

Kijk alleen al naar de concertkalender van Nederland. Als de Chinese Xian Zhang zich morgen meldt als gastdirigent bij het Koninklijk Concertgebouworkest, is ze de eerste van slechts drie vrouwen die dit seizoen op een Nederlandse bok staan.

Internationaal is het beeld amper rooskleuriger. Akkoord, de Amerikaanse Marin Alsop en de Finse Susanna Mälkki wisten het te schoppen tot chef-dirigent. De Australische Simone Young heerste tien seizoenen over de opera van Hamburg. Maar de wereldtop laat zich sinds mensenheugenis uitsluitend leiden door een vent.

Met Gražinyte-Tyla zou dat, voor het eerst, kunnen veranderen. Deze maand begint ze als chef van het City of Birmingham Symphony Orchestra. Klinkt dat provinciaal? Kenners weten beter. Birmingham heeft vaker bewezen 's werelds gevoeligste neus te hebben voor talent. Vanuit hier katapulteerde Simon Rattle zichzelf in 2002 naar de Berliner Philharmoniker. Later vond Andris Nelsons vanuit Birmingham de weg naar de champions league van Leipzig en Boston.

Transfer

Toen Gražinyte-Tyla's transfer in februari wereldkundig werd, maakte Luzerns festivaldirecteur een dansje. Jaren had Michael Haefliger met zijn Dirigentinnen-thema lopen leuren. Van de klasseorkesten die elke nazomer hun nieuwe formatie uitproberen aan het Vierwoudstrekenmeer, kreeg hij steeds hetzelfde antwoord. Een vrouw op de bok? Kan niet, bestaat niet, willen we niet.

'Terwijl ik wist dat er veel talent rondloopt', zegt Haefliger, een Zwitser die een viooldiploma combineert met een management degree van Harvard. 'Twee jaar geleden was ik het zat. Ik dacht: we gaan het doen. Punt.'

Gek genoeg riepen de vrouwen die hij benaderde niet meteen 'ja!'. Mooi natuurlijk, zo'n prestigieuze uitnodiging uit Luzern, zegt de frêle Mirga Gražinyte-Tyla. 'Maar waarom iets tot thema verheffen dat geen thema is? Vrouwen behoren toch niet tot een aparte soort?'

Sekse

Ook Barbara Hannigan vond het vervelend te worden gevraagd vanwege haar sekse. De Canadese sopraan, die sinds 2011 ook dirigeert, vindt alleen al de term 'vrouwelijke dirigenten' schadelijk. 'Het leidt de aandacht af van waar het vak om draait: musiceren.'

Toch hebben ook Marin Alsop, Susanna Mälkki en zeven andere voorhoedevrouwen hun knopen geteld. Goed dat Luzern het initiatief neemt. Goed dat seksisme rond dirigeren eindelijk wordt aangekaart.

Want het is waar: zelfs onder lieden die beter moeten weten, wekt de combinatie vrouw en baton nog altijd botte reacties. Natuurlijk zijn dames welkom, zei in 2013 de Franse componist en conservatoriumdirecteur Bruno Mantovani. Om in dezelfde adem te reppen van 'moederschapsproblemen' en 'fysiologische kwesties'.

Ontwikkeling

De Fin Jorma Panula, de beroemdste dirigentenpedagoog, mopperde in 2014 dat dirigerende vrouwen 'bekken trekken en zweten'. Debussy en andere 'feminiene' componisten konden ze misschien nog wel aan. 'Maar Bruckner of Stravinsky lukt niet, dat is een puur biologische kwestie.'

Noem het echo's uit de 19de eeuw, toen dirigeren begon als een heroïsch mannenvak. Beulen waren het, maestro's als Mengelberg en Toscanini. Maar sinds het overlijden van Herbert von Karajan in 1989 is het autoritaire type op zijn retour. Een modern orkest wil op de bok geen tiran, maar een communicator.

Die ontwikkeling gaat hand in hand met een feminisering op het podium. Zelfs het conservatieve bastion van de Wiener Philharmoniker laat sinds 1997 speelsters toe. Bij het Concertgebouworkest nadert de verhouding man-vrouw het percentage 60-40. 'Met de komst van vrouwen', zegt Barbara Hannigan, 'verandert de dynamiek van een groep.'

Dat begint kennelijk al voordat de eerste noot heeft geklonken. Vijf minuten voor aanvang van een repetitie in Luzern maakt Hannigan een rondje langs de lessenaars van het Mahler Chamber Orchestra. Hier geeft de dirigent een hug, daar maakt ze een praatje. Een kwartier later legt ze de Lulu Suite van Alban Berg stil. 'Cello's, wat denken jullie, zal ik hier vertragen?'

'Participatief leiderschap'

Festivaldirecteur Haefliger noemt het 'participatief leiderschap'. Hij ziet het terug in de manier waarop Mirga Gražinyte-Tyla in Luzern applaus haalt. Of liever: geeft. Na Beethovens Zesde symfonie - kristalheldere gebaren, fijnzinnige klank - zet ze de muzikanten van het Chamber Orchestra of Europe in het zonnetje. Pas als het niet meer valt te vermijden, buigt de chef.

Het is een knappe muziekcriticus die in Luzern met de ogen dicht kan horen of een vrouw de expeditie leidt. In klank onderscheiden de dirigentes zich namelijk net zo van mannen als violistes of pianistes: niet. Wel bieden ze soms extra visuele informatie. Zwaaiend in een mouwloze jumpsuit verrijkt Mirga Gražinyte-Tyla het dirigeerrepertoire met armspier en polsknik.

Nu moet alleen de journalistiek zijn beeldspraak nog herijken. Als Gražinyte-Tyla een week na Luzern haar chefschap in Birmingham oppakt, schermt The Guardian met een 'beheksend' vijfsterrenconcert. Een Times-collega twittert over een 'mirgasme'.

Fascinating Frieda

Frieda Belinfante (1904-1995) staat te boek als 's werelds eerste vrouwelijke chef van een professioneel symfonieorkest. De Amsterdamse studeerde cello en behoorde tot de verzetsgroep die in de oorlog een aanslag pleegde op het Bevolkingsregister. In 1947 trok ze naar Californië, waar ze het Orange County Philharmonic Orchestra oprichtte. In 1962 werd Belinfante weggewerkt, ze vermoedde om haar homoseksualiteit. Critici prezen de 'onweerstaanbare aantrekkingskracht' en 'magische baton' van fascinating Frieda.

The Guardian trekt het op zijn fatsoen en wijdt aan Mirga's landmark appointment een hoofdredactioneel commentaar. Strekking: de chronische onzichtbaarheid van vrouwen op de bok van Britse orkesten is een grof schandaal.

Toch zal het nog wel even duren, zegt in Luzern festivaldirecteur Michael Haefliger, voordat op het dirigentenschavot evenwicht heerst. 'Vrouwen hebben meer dan honderd jaar achterstand, dat haal je niet zomaar in.'

Barbara Hannigan voorspelt een gestage normalisering. 'Er komen steeds meer rolmodellen. Telkens als ik in het publiek een meisje zie, ben ik ontroerd. Zij krijgt het voorbeeld dat ik vroeger niet had.'

Schaterend verwijst Gražinyte-Tyla naar een gesprek dat Marin Alsop opving na een schoolconcert in Baltimore. Op de gang hoorde ze twee jongens van een jaar of 10 praten. 'Misschien word ik wel dirigent', zegt de een. Verzucht de ander: 'Welnee joh, da's voor meiden.'

Op 22/9 en 23/9 speelt het Koninklijk Concertgebouworkest o.l.v. Xian Zhang. Op het programma muziek van onder anderen De Falla en Nono.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden