Dit is de toekomst Aflevering 2

Vrouwen aan de macht? Zo ziet de wereld er dan uit volgens Jan Terlouw

Beeld Olivier Heiligers

Hoe ziet de toekomst eruit? Daar kan fictie veel over vertellen. Zes Nederlandse auteurs spreken op ons verzoek met wetenschappers en schrijven naar aanleiding daarvan een kort verhaal. In aflevering 2 van Dit is de toekomst: Jan Terlouw, die sprak met Janka Stoker. 

LIEVER LUISTEREN NAAR DIT VERHAAL?

Jan Terlouw heeft het verhaal ook voorgelezen. Ook kun je luisteren naar een gesprek tussen Jan Terlouw en Janka Stoker, hoogleraar Leiderschap en Organisatieverandering aan de Rijksuniversiteit Groningen, over de eigenschappen van vrouwelijke leiders.

De halfslaap van Elisabeth wordt verstoord door de wekkerradio. Een opgewekte stem begint het nieuws van de wereld kond te doen. Het dringt nog niet tot Elisabeth door, ze wordt zich er vooral vanuit haar halfslaap van bewust dat de eerste week in het Witte Huis nu achter haar ligt. Jawel, januari 2029 is het, en ze is de eerste vrouwelijke president van de Verenigde Staten, het wordt steeds meer realiteit voor haar. Incredible. Een heftige strijd is het geweest. Niet de presidentsverkiezing, die had ze in november gemakkelijk gewonnen. De Republikeinen waren nog steeds in de vernieling na het Trumptijdperk, nee, de strijd daarvoor met haar Democratische tegenkandidaat, Bruce Vandenburg. Dat was nippertjeswerk geweest. De vorige avond had ze een artikel gelezen waarin wetenschappers op het gebied van leiderschap betoogden dat ze uiteindelijk was gekozen omdat ze wel zeer vrouwelijke leiderschapseigenschappen had, zoals invoelend vermogen en compassie, maar nooit in publiek tranen had laten zien.

’t Is waar, ze heeft veel verdriet gehad, in de beslotenheid van thuis heeft ze tranen vergoten. Zo veel, dat ze zich publiekelijk inmiddels goed kan beheersen. Tweemaal een vroeggeboorte, een kind dat net levend ter wereld kwam, maar het niet haalde. Haar derde kind kwam ook veel te vroeg, maar zij had het net overleefd en was nu een prachtige, gezonde, door Elisabeth innig geliefde jonge vrouw. Daarna heeft haar man prostaatkanker gekregen en is na een ellendige tijd in het ziekenhuis gestorven. Het heeft haar gemotiveerd om zich op het Amerikaanse, peperdure, door marktkrachten gestuurde gezondheidssysteem te storten, wat zeker heeft geholpen in de verkiezingsstrijd. En haar tranen heeft ze publiekelijk leren beheersen.

Mannen mochten wel publiekelijk een traantje wegpinken, volgens het artikel. Nou ja, kon wel zijn allemaal, weet zij veel, ze heeft gewonnen, ze is de eerste vrouwelijke president van de Verenigde Staten.

Ze wordt ineens klaarwakker door de nieuwslezer. Die meldt dat in China een vrouw niet alleen president is geworden, maar dat combineert met de functie van secretaris-generaal van de CPC (Communistische partij van China). Daarmee is ze nu de machtigste persoon van de Chinese Volksrepubliek. Wie het is? Wei Wei Lin, iemand die Elisabeth goed kent. Ze hebben vijfentwintig jaar geleden samen in Oxford, Engeland, gestudeerd. Voor het eerst een vrouw aan de macht in China. Vorige week gebeurde mij dat hier, in de Verenigde Staten, denkt ze. In de Europese Unie is ook weer een vrouw gekozen als voorzitter van de Commissie. Dat gebeurde voor het eerst in 2019. Nu is het de Duitse Helga Weisenbach, christen-democraat, Elisabeth kent ook haar vrij goed.

Er schiet een voornemen door haar hoofd, een plan, waarvan ze meteen zeker weet dat ze het gaat uitvoeren, hoe lastig het ook zal zijn. Energiek stapt ze uit haar bed.

Vorige week

Hoe ziet de toekomst eruit? We vroegen het aan schrijver Hanna Bervoets, die beschrijft hoe de quantummechanica een wel héél belangrijke rol speelt in het leven van de jonge Billy. Lees hier haar korte verhaal.

Als ze haar ontbijt van fruit en Franse kwark zit te eten, schuift als gewoonlijk haar chef-staf aan.

‘Je hebt het natuurlijk gehoord, van Wei Wei Lin in China?’ vraagt Elisabeth. ‘Ik wil haar graag vandaag even aan de telefoon hebben om haar te feliciteren. Maar eerst graag Helga Weisenbach. Wil je dat even regelen?’

‘Die ken je ook persoonlijk, is het niet?’ Het is de inleiding voor een rijtje vragen dat als doel heeft te weten te komen wat de president met haar Duitse collega wil bespreken, weet Elisabeth. Maar dat gaat Peggy, de chef-staf, niet lukken.

‘Ik wil haar de geboortedatum vragen van Adenauer’, zegt Elisabeth en dan weet Peggy wel hoe laat het is. ‘Komt voor mekaar’, zegt ze.

De oorsprong van het plan dat in het hoofd van Elisabeth is opgesprongen toen ze het nieuws hoorde, ligt er juist in dat ze de nieuwe machthebster van China persoonlijk vrij goed kent. In Oxford hebben ze nogal wat tijd samen doorgebracht. Ze waren beiden toen al zeer in politiek geïnteresseerd. Natuurlijk, echt doorgronden kon ze de bijzonder intelligente Chinese vrouw niet, en ze weet ook niet precies hoe Wei Wei Lin tot het centrum van de macht in China heeft kunnen doordringen. Maar toch, het helpt in de politiek enorm als je elkaar persoonlijk kent.

Er verandert zo veel en zo snel, denkt Elisabeth. Iedere tijd heeft zijn eigen problemen gekend. Hongersnoden. Epidemieën. Wereldoorlogen. Langzaam, te langzaam, dringt door dat ook deze tijd zijn volstrekt nieuwe en unieke probleem heeft. Het probleem van de exponentiële groei van de technologie, waardoor de natuur in een razend en onbeheersbaar tempo wordt aangetast. Honderd jaar geleden tobde men met een vervuild meertje, nu zijn de oceanen dramatisch vervuild. Door het op steeds grotere schaal verbranden van kolen, olie en gas is het klimaatprobleem ontstaan, de temperatuur van de atmosfeer en van de oceanen stijgt verontrustend. Daar hebben alle landen van de wereld al in 2015 afspraken over gemaakt, in Parijs. Volgend jaar, in 2030, zou de productie van CO2 wereldwijd al tot de helft, of minstens met 40 procent moeten zijn teruggebracht, maar dat is lang niet bereikt. En in 2025 is op een soortgelijke wereldwijde conferentie besloten dat de verontrustende teruggang van de biodiversiteit, de verscheidenheid van planten en dieren, moet stoppen. Maar hoe? Dat is nog zeer onduidelijk. Wel dringt door dat de mensheid grote schade gaat ondervinden van wat aan de gang is.

Schaalvergroting op zo veel gebieden, denkt Elisabeth. Neem de digitale ontwikkelingen. En de wereldhandel. Allemaal op wereldschaal. Alleen de politiek blijft nationaal, die houdt het niet bij. En verliest dus macht en invloed.

Wie had kunnen voorspellen dat er in China nu een vrouw aan de macht is? ‘Bel mevrouw Weisenbach, Peggy’, zegt ze. ‘Bel mevrouw Weisenbach.’

‘Laten we de wereld overdonderen met besluitvaardigheid’, zegt ze door de telefoon tegen haar twee machtige collega’s. Laten we zo snel en zo vastbesloten dingen afspreken dat de media het niet bij kunnen houden. Dat er geen tijd is voor kritische commentaren, omdat alweer iets anders de aandacht vraagt. Zo dat de oppositie naar adem snakt en met een meteen verouderd commentaar zit.

De Chinese collega heeft er niet zo’n moeite mee. ‘We hebben in ons land wel een tik meegekregen van jullie schijndemocratie’, zegt ze, ‘maar toch zal er echt wel gebeuren wat ik zeg. Dus laat maar horen, je plannen.’

Helga Weisenbach moet vooral hard lachten door de telefoon. ‘Je overschat mijn macht enorm’, zegt ze. ‘In de EU beslist nog altijd een Raad van Ministers, ik kan alleen een voorzetje geven. Maar laat horen wat je concreet in je hoofd hebt.’

‘Voorlopig dit’, zegt Elisabeth. ‘Over twee weken brengen we gedrieën een weekend door op een prettige zonnige plek. Zonder medewerkers. En met geen andere mededeling naar de pers dan dat we zin hebben in een weekendje vakantie als oude vriendinnen. Mijn medewerkers regelen wel een beveiligd hotel en verder krijgen ze niets te horen. Jullie ook niet, trouwens. Tot we daar zijn, lekker hebben gegeten en in de zon zitten.’

De collega’s uit China en de EU stemmen in. Want vrouwen zijn (en Elisabeth weet niet meer of het in het artikel stond) besluitvaardig.

Beeld Olivier Heiligers

Uiteindelijk hebben ze alle drie toch twee medewerkers meegebracht, anders was het niet te doen, maar die zitten in een andere vleugel van het hotel en zullen zich schaars houden. Er is de media wel verteld dat de ontmoeting plaats zal hebben, maar ze zijn er in geslaagd buiten de pers te houden waar de samenkomst is. Een huzarenstukje. Het is Hawaï geworden, zo voor de hand liggend dat geen journalist er op is gekomen.

Ze omhelzen elkaar, eten samen, drinken enkele glazen wijn en besluiten pas de volgende ochtend over politieke aangelegenheden te praten. Elisabeth en Helga worden een beetje giechelig, alsof ze weer twintig zijn, waar Wei Wei niet aan mee doet, maar ze heeft genoeg Britse gein meegekregen om het te kunnen waarderen. De grappen zijn niet van de lucht. Elisabeth vertelt dat haar tegenkandidaat/partijgenoot waarachtig een keer ’s avonds laat in een redelijk beschonken toestand na een debat op haar hotelkamerdeur klopte, wat hij de volgende ochtend ontkende, en Helga vertelt dat haar man boze brieven schrijft aan mannen die naar zijn mening te vrijpostig worden. Wei Wei Lin glimlacht en kijkt mysterieus.

De volgende morgen wordt het menens.

‘Het gaat om het volgende’, zegt Elisabeth. ‘De klimaatverandering gaat steeds sneller dan de gemiddelde verwachting. De twijfel of hij wordt veroorzaakt door het verbranden van kolen, olie en gas is nu wel tot nul gedaald. De oplossingen zijn nog steeds gerommel in de marge. Wat meer elektrische auto’s, waarbij de elektriciteit op een bedenkelijke manier wordt opgewekt, wat beter geïsoleerde woningen, maar het schiet niet op. Waarom niet? Omdat de macht en de belangen van de olieproducenten te groot zijn. Bij jullie ligt dat wat anders, Wei Wei, maar onze democratieën zijn volstrekt door megabedrijven beheerste dictaturen geworden, waar de politiek de echte beslissingen nog maar sporadisch neemt. Het grootkapitaal is oppermachtig.

‘Zeker, er worden steeds pogingen gedaan dat te veranderen. Theoretisch kan dat ook natuurlijk. Maar tal van factoren maken het moeilijk. Trage besluitvorming. Er zijn altijd morgen verkiezingen, lijkt het. Enorme meningsverschillen. Hardnekkige structuren.

‘Ik denk dat wij drieën dat kunnen doorbreken. Door eens even lekker de baas te spelen, zoals mannen dat zo graag doen. Maar wel even een beetje anders. Want wij hechten net iets minder aan behoud en uitbreiding van macht dan mannen. Ik weet het: sommige vrouwen met macht gaan op den duur sprekend op mannen lijken. Vanaf mijn beëdiging zeg ik daarom iedere avond voor de spiegel tegen mezelf: Ik ga de komende vier jaar niets doen, maar dan ook helemaal niets, wat ertoe dient om straks herkozen te worden. Ik hoop dat vol te houden.’

‘Dus dan word je herkozen’, zegt Helga.

‘Kan best. Kijk, ladies, die steenrijke oliebaronnen weten donders goed dat de politiek uiteindelijk machtiger is dan zij, als de politiek dat wil. En ze weten ook heel goed dat we over moeten gaan op duurzame energie, die er is in overvloed. Maar hoe moeten ze dat doen, als de concurrent het niet doet? Als er geen gelijk speelveld is voor duurzame en fossiele energie?’

‘En dus?’ vraagt Helga.

‘Ik heb eerst een vraag aan Wei Wei’, zegt Elisabeth. ‘Als wij in de westerse democratieën het gebruik van fossiele energie de komende tien jaar tot bijna nul reduceren, doet China dan mee?’

‘Ik moet dat met mijn deskundigen overleggen’, zegt Wei Wei. ‘Maar er liggen vergaande plannen. We komen om in de vervuilde lucht. We moeten af van de kolen, dat weten we al jaren. Maar ik kan absoluut niet beloven dat we overgaan naar wat jullie duurzaam noemen. Zeker, we gebruiken nu al veel meer zonne-energie dan jullie. Maar wij denken dat de toekomst toch vooral ligt in kernenergie. We zijn heel ver met thorium. Dat ga ik niet stopzetten.’

‘Maar met de CO2-reductie zouden jullie mee doen?’

Wei Wei knikt. ‘We presteren nu al beter dan jullie.’

‘Ik schenk jullie nog een kop koffie in, en dan hoor ik graag je plan, Elisabeth’, zegt Helga zakelijk, en ze voegt de daad bij het woord.

Nog net voor ze zondagavond thuis zijn, hebben de media ontdekt dat het Hawaï was, maar veel meer komen ze niet te weten. Want de enige mededeling die door de perschef van Elisabeth wordt gedaan, is dat de dames een ontspannen, gezellig weekend hebben gehad. Iets soortgelijks is de mededeling in Europa. Wel lekt uit dat er veertien dagen later weer een bijeenkomst zal zijn, opnieuw op Hawaï, maar nu met een tiental experts op het gebied van energievoorziening, waarbij wederom mevrouw Lin en twee Chinese geleerden. Ook laten de president en de Commissievoorzitter nog weten dat ze de eerste reis op eigen kosten hebben gemaakt, maar de tweede bijeenkomst komt op de rekening van het Rijk.

Als het weekend is aangebroken wemelt het op het eiland van de journalisten, maar ze worden door de autoriteiten op flinke afstand gehouden van het hotel waar de bijeenkomst plaatsvindt.

Elisabeth dankt de deskundigen dat ze zich op zo korte termijn vrij hebben weten te maken. ‘We willen graag putten uit uw kennis’, zegt ze. ‘Bijvoorbeeld of er genoeg duurzame energie beschikbaar is om in de behoefte aan energie van de mensheid te voorzien. Stel dat we in tien of vijftien jaar wereldwijd over willen gaan van fossiele energie op duurzame energie, kan dat dan? Zijn er genoeg grondstoffen beschikbaar om de benodigde apparatuur te bouwen in dat tempo? Kortom, we willen ook deskundig worden, in één weekend. En we zouden graag willen dat u bij thuiskomst geen mededelingen doet aan de media.’

Een levendige discussie gaat van start. De politici komen vooral te weten dat er weliswaar duurzame energie is in overvloed, maar dat die veel minder geconcentreerd is dan de energie in de energiedragers kolen, olie en gas. Er is veel meer oppervlakte nodig om die energie te winnen. Maar die oppervlakte is er wel, vooral in tal van zonrijke woestijnen. De benodigde materialen, dat is een lastiger probleem, maar als het moet, kan er veel. Denk maar aan de Tweede Wereldoorlog. Na Pearl Harbor ging Amerika over op een oorlogsindustrie, die ook erg veel grondstoffen vereiste, maar het was in een paar jaar gepiept. Nee, het grootste probleem zien de geleerden in de noodzakelijke investeringen. Die zullen de begrotingen van de verschillende landen waarschijnlijk te boven gaan.

‘Maakt u zich daar maar geen zorgen over’, zegt Helga, de Europeaan. ‘Dat is onze zorg.’

Van de geheimhouding komt natuurlijk weinig terecht. De journalisten kennen listen genoeg om de deskundigen na thuiskomst mededelingen te ontfutselen en de dagen na het weekend verschijnen tal van beschouwingen, speculaties en commentaren op wat de drie politieke dames aan het doen zijn. Er verschijnen interviews met directies van grote bedrijven en met werkgeversorganisaties. Wat die vrouwen zich wel verbeelden, daar komt het op neer.

Dan wordt er een kort bericht in The Boston Globe gepubliceerd. Daarin wordt meegedeeld dat Sheila, de mooie dochter van de president, op een late avond in een hotel in Boston is gesignaleerd met Bruce Vandenburg, getrouwd en tegenkandidaat van de president bij de verkiezingen binnen de democratische partij. Van Bruce was al bekend dat hij een charmeur was, verdacht bij de ouwe MeToo-beweging. Het is een kort bericht, zonder speculaties, The Boston Globe is een fatsoenlijke krant. Maar andere media stortten zich erop, al gauw menen kranten te weten dat Sheila ook de volgende ochtend in de buurt van het hotel is gesignaleerd, de berichten over de ontmoeting van de deskundigen met de politieke kopstukken worden grotendeels verdrongen.

Volgende week: Maxim Februari

Februari is columnist bij NRC en won in 2008 de Frans Kellendonk-prijs voor zijn gehele oeuvre. Hij sprak met hoogleraar en Spinozapremie-winnaar John van der Oost (Wageningen Universiteit) over genetisch knippen en plakken.

Twee dagen later bezoekt Sheila haar moeder in het Witte Huis. Ze omhelzen elkaar en dan zegt Elisabeth:

‘Kind toch.’

‘Cadeautje’, zegt Sheila grinnikend.

‘Cadeautje?’

‘Ja, ik dacht, ik zal de aandacht even afleiden. En jij weet beter dan wie ook hoe makkelijk Bruce te verleiden is.’

‘Maar heb je echt…’

‘Bruce heeft op vragen van de pers geantwoord dat hij jou niet kon bereiken en dat hij via mij aan je wilde laten weten dat hij achter je staat, wat je ook doet.

‘Ik heb dat in een kort persbericht bevestigd. Ik weet niet wat je precies van plan bent, al heb ik wel een vermoeden, maar als Bruce het je politiek moeilijk gaat maken, dan…’

Elisabeth kijkt haar dochter hoofdschuddend maar liefdevol aan. ‘Sheila, heb je echt…’’

Mum, ik ben een volwassen en vrije vrouw. Zal ik je eens wat zeggen? Al ben je dan de president, het gaat je geen donder aan.’

Ze omhelzen elkaar opnieuw.

De nieuwe Europese commissievoorzitter heeft het moeilijker met de publiciteit dan haar Amerikaanse gesprekspartner. Er zal onrust zijn in de lidstaten, dat is niet moeilijk te voorspellen. Ze geeft na thuiskomst onmiddellijk opdracht om telefoongesprekken met alle regeringsleiders te organiseren en ze besluit om meteen een bezoek te brengen aan de Franse president. De Fransen zijn erg gauw op hun tenen getrapt als ze denken dat Duitsland de baas gaat spelen. En al is ze dan in functie namens alle lidstaten, ze is en blijft een Duitse, dat poets je niet weg.

De regeringsleiders zijn inderdaad blij dat ze belt, zodat ze in hun eigen kring kunnen zeggen dat er overleg is. Maar veel laat ze niet los. De belangrijkste mededeling is dat ze over twee weken volledig opening van zaken zal geven.

Daarna maakt ze zich op om naar Parijs te gaan. ‘Ga mee’, zegt ze tegen haar man. ‘Dan plakken we er een weekendje achteraan. Parijs is een mooie stad. Nu kan ik er nog redelijk anoniem door de straten lopen. Dat kon over een paar weken weleens anders zijn.’

HOE FICTIE DE WETENSCHAP BEÏNVLOEDT, IN VIER LESSEN

De kruisbestuiving tussen feit en fictie kan tot intrigerende toekomstverkenningen kan leiden. Hoe? We leggen het uit in vier lessen.

De derde bijeenkomst is weer twee weken later.

Nu is ze op IJsland. ‘De dames willen eindelijk het hoofd koel houden’, zeggen cabaretiers. De speculaties zijn niet van de lucht. Uitgenodigd zijn acht grote energieproducenten, zeg maar oliebaronnen, dat wordt officieel meegedeeld. Ze hebben zich alle acht meteen vrij gemaakt, dat doe je als zulke belangrijke politici je uitnodigen. De media zijn ook weer in groten getale aanwezig, maar weer worden ze verre gehouden van het hotel met vergaderruimte waar het gaat gebeuren.

Alle gasten arriveren vrijdagavond, zaterdagmorgen is de eerste vergadering. Ze zitten in een kring, in gemakkelijke stoelen, politici en industriëlen door elkaar, drinken eerst koffie en keuvelen over de zwavelsmaak die je in al het kraanwater van IJsland proeft.

Dan neemt Elisabeth het woord. Ze dankt de president-directeuren voor hun komst. Ze deelt mee dat ze de president van de Verenigde Staten is, wat een lachsalvo ontlokt, en stelt Helga Weisenbach, de commissievoorzitter voor, en Wei Wei Lin, hoogste autoriteit in China. Ze herinnert de gasten eraan dat in 2015, in Parijs, unaniem is besloten dat in 2030, dus volgend jaar, de CO2-uitstoot ongeveer zou zijn gehalveerd, of minstens 40 procent moet zijn gedaald, wat niet wordt gehaald, en dat in 2050 die uitstoot vrijwel nul moet zijn.

‘Wij drieën hebben besloten dat we dat nu concreet gaan uitvoeren’, zegt ze, ‘met uw hulp. U zegt daarvoor toe dat volgend jaar uw nog steeds grote investeringen in olievelden, voor 10 procent in duurzame energie zullen zijn. Het jaar daarop 20 procent. Dan 30. Enzovoorts. Over tien jaar investeert u geen cent meer in olieschepen, booreilanden, raffinaderijen en wat dies meer zij. Alleen nog in duurzaam. Uw aandeelhouders zullen het minder leuk vinden, maar ach, dan zit het de rijksten der aarde maar eens even een beetje tegen. Trouwens, uw investeringen in duurzaam zullen al gauw rendement gaan opleveren.’

‘Onmogelijk in dit tempo’, zegt een oliebaron.

‘We hebben nog iets besloten. Wie niet meedoet, diens olie of gas mag vanaf 1 januari in geen van onze landen nog verkocht worden.’

‘Sorry, mevrouw de president. U overschat uw macht. Dat krijgt u er nooit door in uw landen.’

‘O nee? Let maar eens op. U zult versteld staan. In al onze landen willen mensen nog altijd geregeerd worden door de politiek, die van henzelf is, en niet door het grootkapitaal.’

‘In mijn land zijn we al heel wat verder op het gebied van duurzame energie dan in de rest van de wereld’, zegt mevrouw Lin. ‘Maar ik ben hier toch om u te garanderen dat als dit besluit wordt bekrachtigd, in China minstens in hetzelfde tempo het gebruik van fossiele brandstoffen zal afnemen.’

Een andere industrieel neemt het woord. ‘Dames, collega’s’, zegt hij, ‘ik denk dat het kan. Energie uit zon en uit wind (indirect ook uit zon) is al enkele jaren op veel plaatsen goedkoper dan fossiele energie. Het besef is ook doorgedrongen dat biobrandstof grotendeels onzin is. We weten dat olie- en gasvoorraden snel aan het opraken zijn, dat schaliegas nu vooral verliezen oplevert.’

Er valt even stilte na deze ondersteunende opmerking.

‘Er zijn tal van andere landen die fossiele energiedragers produceren, maar die niet bij uw grondgebied horen’, is een nieuwe tegenwerping.

‘Landen als Saoedi-Arabië en anderen zullen volgen’, meent Elisabeth, ‘in de wetenschap dat hun olie en gas anders bij ons niet meer verkocht mogen worden. Een probleem is Rusland, want dat land heeft grote kosten gemaakt voor pijpleidingen voor gastransport. Toch zullen ook zij in hetzelfde tempo over moeten gaan op investeringen in duurzame energie, want anders gaat de gaskraan in onze landen onherroepelijk dicht. De pijpleidingen kunnen ook goed dienen voor het transport van duurzaam opgewekte waterstof. En ook Rusland ondervindt last van het klimaatprobleem.’

‘Over tien jaar zou er nog altijd olie en gas worden geproduceerd uit de nog bestaande investeringen’, is een volgende opmerking.

‘Zeker’, zegt Helga. ‘Maar de bestaande installaties worden over tien jaar niet meer onderhouden en zullen dus verouderen. Na nog eens tien jaar, dus in 2049, zijn ze wel ongeveer onbruikbaar geworden en dan halen we dus keurig in 2050 de doelstellingen van Parijs. En dat wilt u, als goede staatsburgers, natuurlijk net zo graag als wij.’

De gedachtenwisseling gaat nog enkele uren door. Ten slotte stelt de president van de VS voor dat de directeuren verder samen overleggen en zondagochtend zullen vertellen dat ze meewerken.

‘Mijn collega’s en ik zullen dan aan de media meedelen dat we met enorme waardering hebben mogen vaststellen dat u uw verantwoordelijkheid voor de toekomst van onze kinderen ten volle beseft en van harte meewerkt aan het voorstel dat we vanmiddag hebben besproken’, besluit ze.

En zo gebeurt het. De volgende morgen zeggen de oliebaronnen hun medewerking toe.

Dezelfde zondagmiddag, nog op IJsland, geven de drie politici een persconferentie. Ze benadrukken de enorm coöperatieve houding van de olieproducenten. De vragen van de journalisten gaan vooral over de politieke weerstand die de dames in hun thuislanden zullen ondervinden.

‘Dat hangt ook erg van u af’, zegt Helga Weisenbach. ‘Van uw redactionele commentaren. Van de stemming die u oproept. Ik vind dat we een resultaat hebben bereikt dat hoop geeft voor de toekomst, voor de toekomst van onze kinderen en kleinkinderen. Voor een aarde die zich zal herstellen van de enorme schade die we als mensheid hebben aangericht.’

Ze vliegen alle drie naar huis.

En kijk, de berichtgeving en de commentaren zijn overwegend positief. Wetenschappers schrijven lovende artikelen. Hoofdredacteuren schrijven politieke beschouwingen, die zelfs in conservatieve kranten waarderend zijn over de besluitvaardigheid van de politiek. De politiek is daar gevoelig voor, waardoor keurig democratische besluitvorming zal volgen.

Als de rust is weergekeerd, zegt Elisabeth tegen haar dochter:

‘De komende maanden zullen er studies verschijnen over de vraag of het wat heeft uitgemaakt dat het vrouwen zijn die de besluiten hebben genomen. Moeilijke wetenschap hoor. Alle wetenschappen die over mensen gaan zijn lastig. Want mensen kunnen zo maar ’s nachts van mening veranderen. Natuurwetten niet. Die zijn de volgende dag gegarandeerd nog hetzelfde. Daarom is een artikel over natuurkunde uiteindelijk makkelijker dan een artikel over het gedrag van mensen, denk ik.’

‘Heeft het volgens jou iets uitgemaakt dat jullie alle drie vrouwen zijn?’, vraagt Sheila.

‘Mogelijk. Maar niet omdat we zachtzinniger, medelevender, zorgzamer zijn, of wat zijn al die vrouwelijke eigenschappen. Nee, het waren keiharde besluiten, niet anders dan mannen die zouden hebben genomen. We zijn besluitvaardig, dat is het vooral. Denk ik. Volgend jaar gaan we iets soortgelijks besluiten over biodiversiteit.’

‘Gaat je ook lukken’, zegt Sheila. ‘Je bent geweldig, mevrouw de president.’

Schrijver Jan Terlouw en wetenschapper Janka Stoker komen samen om het te hebben over (vrouwelijk) leiderschap. Beeld Katja Poelwijk

De feiten achter de fictie

Voordat hij zijn verhaal ‘Mevrouw de president’ schreef, sprak auteur Jan Terlouw op uitnodiging van de Volkskrant uitgebreid met hoogleraar leiderschap Janka Stoker (Rijksuniversiteit Groningen) over de veronderstelde unieke eigenschappen van vrouwelijk leiderschap. De belangrijkste inzichten uit dat gesprek gaven het verhaal van Terlouw mede vorm.

Door George van Hal

Geen tranen

“De vorige avond had ze een artikel gelezen waarin wetenschappers op het gebied van leiderschap betoogden dat ze uiteindelijk was gekozen omdat ze wel zeer vrouwelijke leiderschapseigenschappen had, zoals invoelend vermogen en compassie, maar nooit in publiek tranen had laten zien.” (Mevrouw de President, alinea 1)

Zodra je emotioneel wordt, verlies je als vrouw altijd, zegt Janka Stoker tijdens haar ontmoeting met Jan Terlouw. ‘Emoties zijn dodelijk voor vrouwelijke leiders. Het stereotype is dat vrouwen emotioneel instabiel zijn. Als we een emotionele vrouw zien, denken we: o jee. Als die straks beslissingen moet nemen, gaat het mis. Terwijl we van mannen denken dat ze per definitie besluitvaardig zijn. Dan is het juist fijn als ze wat emoties tonen. Dat maakt ze menselijker.’

Besluitvaardigheid

“De collega’s uit China en de EU stemmen in. Want vrouwen zijn (en Elisabeth weet niet meer of het in het artikel stond) besluitvaardig.” (Mevrouw de President, alinea 14)

Volgens Stoker spelen twee dingen een rol bij kwesties rond vrouwelijk leiderschap: de stereotiepe eigenschappen waarvan mensen dénken dat vrouwelijke leiders ze hebben – zorgzaam, denken aan de lange termijn, zachtaardig, invoelend – en de kwaliteiten die ze echt bezitten.

‘Uit onderzoek komt weinig bewijs dat vrouwen echt anders leidinggeven dan mannen. Je hebt mannen die heel zorgzaam leidinggeven en vrouwen die enorm besluitvaardig zijn. Je moet daarom gewoon goede leiders – mannen of vrouwen – selecteren die over de juiste eigenschappen beslissen.’

Uitbreiding van de macht

‘Ik denk dat wij drieën dat kunnen doorbreken. Door eens even lekker de baas te spelen, zoals mannen dat zo graag doen. Maar wel even een beetje anders. Want wij hechten net iets minder aan behoud en uitbreiding van macht dan mannen.’ (Mevrouw de President, alinea 24)

‘Jezelf niet op de voorgrond stellen. Minder competitief, bescheiden zijn. Sensitief. Dat zijn zaken die we aan vrouwen toeschrijven, maar die vrouwelijke leiders niet per definitie meer hebben’, zegt Stoker.

Wanneer een groot probleem zoals klimaatverandering steeds nijpender wordt, kunnen we juist op zoek gaan naar leiders met die stereotiepe vrouwelijke kwaliteiten. Een mogelijke reden dat drie van de meest voorname wereldleiders in het verhaal van Terlouw vrouwen zijn.

Niets anders dan mannen

‘Heeft het volgens jou iets uitgemaakt dat jullie alle drie vrouwen zijn?’, vraagt Sheila.

‘Mogelijk. Maar niet omdat we zachtzinniger, medelevender, zorgzamer zijn, of wat zijn al die vrouwelijke eigenschappen. Nee, het waren keiharde besluiten, niet anders dan mannen die zouden hebben genomen.’ (Mevrouw de President, Alinea 78 en 79)

Hoewel het dus denkbaar is vrouwen dankzij hun veronderstelde vrouwelijke eigenschappen aan de macht komen, is het maar goed dat de werkelijkheid complexer is, stelt Stoker. ‘Want je hebt óók ‘mannelijke’ eigenschappen nodig. Je moet beslissingen kunnen nemen. Dominant zijn. Risico nemen’, zegt Stoker. Anders verzand je in eindeloos overleg en tandeloze compromissen. Zonder stereotiep mannelijke eigenschappen, hadden de vrouwelijke leiders uit het verhaal van Terlouw nooit de leiders van de olie-industrie kunnen dwingen hun beleid te volgen. ‘Uiteindelijk heb je een leider nodig die over beide soorten eigenschappen bezit.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden