Nieuws L'Origine du monde

Vrouw die model stond voor de beroemdste vulva uit de kunstgeschiedenis heeft nu een naam

L'Origine du monde in Musée d'Orsay, Parijs. Beeld Getty

Het is wereldberoemd frontaal naakt, het onderlijf van een vrouw dat Gustave Courbet (1819-1877) in de zomer van 1866 schilderde. Over haar linkerborst ligt een laken, verder liet de Franse schilder weinig aan de verbeelding over, we kunnen zelfs een beetje naar binnen gluren in de wereldberoemde vulva midden op het doek. Wat wel aan de verbeelding van kunsthistorici was overgelaten is wie model stond (lag) voor dit erotische hoogstandje L’Origine du Monde.

Tot dinsdagochtend, toen het Franse persbureau AFP bekendmaakte dat ‘een van de grootste mysteries in de kunstgeschiedenis is opgelost’. Volgens de Franse historicus en schrijver Claude Schopp kijken we naar het onderlijf van Constance Quéniaux, balletdanseres bij de opera en filantroop, en destijds 34 jaar oud. Schopp deed de ontdekking bij toeval toen hij tijdens onderzoek de correspondentie tussen de Franse schrijvers Alexandre Dumas fils (junior) en George Sand (pseudoniem van Amandine Lucile Aurore Dudevant) las.

In een passage uit deze briefwisseling levert Dumas fils kritiek op schilder Courbet en schrijft: ‘Je schildert niet met je penseel het meest delicate en sonore interview van mademoiselle Quéniault (sic) van de Opéra’. Die zin vond Schopp zo onduidelijk dat hij in de nationale biblitheek van Frankrijk (BnF) het originele manuscript erop nasloeg. Daar bleek: Dumas fils had niet ‘interview’ maar ‘intérieur’ geschreven. De schrijver vond het ongepast dat Courbet de binnenkant van Quéniaux had geschilderd. Ineens begreep Schopp de zin en deed daarmee zijn kunsthistorische ontdekking.

Andere bekende feiten over het schilderij van Courbet ondersteunen Schopps theorie. Zo is L’Origine du Monde geschilderd in opdracht van de Ottomaans-Egyptische diplomaat Halil Şerif Paşa, die andere bekende erotische Franse schilderijen in zijn collectie had. Hij was bijvoorbeeld eigenaar van de haremscène Le Bain Turc (van Jean-Auguste-Dominique Ingres, nu in het Louvre) en de lesbische vrijpartij Le Sommeil van Courbet.

Facebookcensuur

L’Origine du Monde, dat hangt in Musée d’Orsay in Parijs, is geregeld in het nieuws. De afgelopen jaren vooral omdat het kunstwerk vaak slachtoffer werd van Facebookcensuur. Slechts vijf jaar geleden publiceerde tijdschrift Paris Match op de voorkant van het tijdschrift een spectaculaire ‘onthulling’: het gezicht van L’Origine du Monde zou ontdekt zijn. Volgens Courbetexpert Jean-Jacques Fernier was het oorspronkelijke schilderij in stukken gesneden om de reputatie van het model te beschermen. De bovenkant van het oorspronkelijke doek was bij een antiquair gevonden. Men ging er toen nog van uit dat Joanna Hiffernan model stond. Er was ook brede kritiek op de ontdekking, zo was de gelijkenis met Hiffernan niet erg overtuigend. De eigenaar van dat portret kan nu opnieuw proberen zijn gelijk te halen.

Diplomaat Şerif Paşa had een relatie met Constance Quéniaux. Bovendien werd toen zij stierf in haar nalatenschap een schilderij van Courbet gevonden. In dat schilderij van bloemen en planten zijn ook rode en witte camelia’s te zien, een bloem die met courtisanes wordt geassocieerd. Misschien had Şerif Paşa dit doek cadeau gedaan aan Quéniaux, denken Schopp en kunsthistoricus Sylvie Aubenas. Aubenas is als conservator prenten en fotografie verbonden aan de BnF en ondersteunt Schopps theorie: ‘Door de ontdekking van Claude (Schopp) kunnen we met 99 procent zekerheid zeggen dat Constance Quéniaux het model was van Courbet.’

Voor deze ontdekking van Schopp werd algemeen aangenomen dat kunsthistorici en -liefhebbers al meer dan 150 jaar turen naar het onderlichaam van de Ierse Joanna Hiffernan, met wie Courbet het bed deelde, terwijl zij overigens ook een relatie met de Amerikaanse kunstenaar en schrijver James Whistler had. Haar identiteit kon echter nooit bewezen worden en er waren twijfels: kon Hiffernan, die rode krullen had, in haar schaamstreek zulk donker haar hebben? Aubenas legt uit dat Quéniaux juist door tijdgenoten werd geroemd om haar prachtige donkere wenkbrauwen, nog een ‘bewijs’ voor deze nieuwe theorie.

Meer ontdekkingen:

Is dit het gezicht van L'Origine du Monde? De eigenaar kocht het voor 1.400 euro bij een antiquair in 2010. 

Claude Schopp doet vaker interessante ontdekkingen in de nationale bibliotheek van Frankrijk. Zo stuitte hij daar in 2005 op een 900 pagina's dikke onbekende roman van Alexandre Dumas (de vader van bovengenoemde Dumas).

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.