Vroeger zwom men per definitie naakt: een oase van onbevangenheid in tijden van grootse preutsheid

Omdat in de zomer de onbedwingbare behoefte ontstaat het water in te gaan, van pierenbad tot diepzee, peilt V het zwemwater in de kunsten. Aflevering 8 (slot): Naaktzwemmen.

The Swimming Hole - Thomas Eakins (1884-85) Beeld RV - Amon Carter Museum, Fort Worth, Texas

In Two Headed Shark, een film die u nooit zult zien en waaraan u hierna ook nimmer meer zult denken, gaan drie tieners 's nachts skinnydippen in zee. Dom, dom, dom: voor het tot een fatsoenlijke ménage à trois komt, verdwijnen ze tussen de kaken van de tweekoppig monsterhaai. Uit het bovenstaande kan men twee dingen opmaken. Eén: na grote witte haaien, vliegende haaien, genetisch gemanipuleerde haaien, haaien met tentakels en haaien met poten blijkt Hollywoods rijke reservoir aan gekke-dingen-die-we-met-haaien-kunnen-uithalen nog altijd niet uitgeput. En twee: naaktzwemmen is laakbaar of op z'n minst een tikkeltje ondeugend, het soort lichtzinnige gedrag dat je volgens de wetten van het horrorgenre meestal bekoopt met een vroege dood.

Tekst gaat verder onder de foto.

Scène d'été - Jean Frédéric Bazille (1869-70) Beeld RV - Harvard Art Museums; © President and Fellows of Harvard College

Dat was niet altijd zo. Tot ver in de 19de (en soms ook 20ste) eeuw was naaktzwemmen een pleonasme: zwemmen deed men per definitie naakt, zij het op voor mannen en vrouwen gescheiden stranden. Het is verleidelijk om daarin het bewijs te zien van een minder krampachtige omgang met het blote menselijk lichaam dan de onze, maar nee: naaktzwemmen was direct ook de enige activiteit waarbij het tonen van onbedekte huid werd getolereerd. Een blote enkel, om maar iets te noemen, gold in veel westerse landen tot ver in de 20ste eeuw als zeer gewaagd. Skinnydippen was een oase van onbevangenheid in een alomvattende woestijn van preutsheid.

Een paradijselijke oase, als je 17de en 18de-eeuwse kunstwerken van naaktzwemmers mag geloven. Jacques Callots etsen van zwemmers onder de Ponte Vecchio; Van der Haagens lui achterover liggende en ontklede baders bij een riviertje: ze getuigen van dezelfde onbezorgde blijmoedigheid die men ook aantreft op foto's van naturistenkampen uit de voormalige DDR. De figuren erop lijken zich onbewust van hun blootheid, zoals mensen die al een paar weken rondscharrelen op een nudistencamping dat kunnen zijn. De jongen in de bosjes die op de achtergrond van een ets van Rembrandt beschaamd zijn handen voor zijn kruis houdt, is een intrigerende uitzondering.

Tekst gaat verder onder de foto.

De baders - Rembrandt van Rijn (1651) Beeld RV - Collectie Rijksmuseum Amsterdam
Kinderen op het strand - Joaquín Sorolla y Bastida (1910) Beeld RV - Museo Nacional del Prado, Madrid

Ook Thomas Eakins' schilderij The Swimming Hole (1884-85) is zo'n zorgeloze voorstelling. Het toont de schilder (rechts onderin) en zijn leerlingen op een verharde waterkant, ontspannen achteroverleunend, poserend, duikend, zwemmend. Het werk zou gebaseerd zijn op Frédéric Bazilles Scène d'été, een proto-impressionistisch schilderij van in kleurrijke zwembroeken gestoken jongens (naaktzwemmen was in de jaren dertig van de 19de eeuw in Frankrijk al wettelijk verboden) en, waarschijnlijker, op het gedicht The Old Swimmin' Hole van de Amerikaan James Whitcomb. Het schilderij werd gemaakt in opdracht van een zakenman uit Philadelphia.

The Swimming Hole zou een lange aanloop hebben gekend. Er gingen foto's en olieverfstudies van de figuren en omgeving aan vooraf; van de ingewikkeldste figuur, de duiker, maakte Eakins een wassen schaalmodel. De poses die de jongens moesten aannemen waren letterlijk gekunsteld: kunstmatig, geïnspireerd op kunstwerken. De liggende figuur bijvoorbeeld vertoont grote gelijkenissen met een hellenistische sculptuur, de stervende Galliër. Het laat zich aanzien in het uiteindelijke schilderij, dat accuraat is, maar ook een tikje artificieel. De zwemmers lijken eerder naar de waterkant van de Mill Creek getransporteerd dan dat ze er zijn aangetroffen.

Ponte Vecchio te Florence - Jacques Callot (1621) Beeld RV - Collectie Rijksmuseum Amsterdam

Wat intrigeert, is de zorgeloosheid van het geheel. 'Een Arcadisch tafereel met lichtelijk homo-erotische ondertoon', noteerde ik onder een Instagrampost, en lichtelijk is eigenlijk nog te zwaar. Afgezien van de appelronde bil van de staande figuur is er weinig seksueels aan het doek. Geen genitaliën, geen aanrakingen. Een tersluikse bilgluur? Ook niet. Naaktheid werkt op Eakins' doek eerder egaliserend dan erotiserend. Het is een paradijs, maar wel een waarin de slang nog in de boom zit.

En toch was het schilderij too hot to handle, eind 19de eeuw. Edward Hornor Coates, de bewuste zakenman, een bestuurslid van de Pennsylvania Academy of the Fine Arts (waar ook Eakins doceerde), besloot van de aankoop af te zien omdat hij een schilderij waarop leraar en leerlingen naakt waren afgebeeld niet geschikt achtte voor de collectie van de Academy. Herkenbare, blote mannen: het was kennelijk een te controversieel onderwerp. Wat aan de waterkant was toegestaan, werd ongeschikt bevonden als lesmateriaal voor toekomstige kunststudenten.

Landschap met baders - Joris van der Haagen (1655-1669) Beeld RV - Collectie Rijksmuseum Amsterdam
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden