Review

Vrijheid als bewegingsruimte

Politiek econoom Paul Teule doet een interessante poging het vrijheidsdebat verder te brengen. Vrijheid als bewegingsruimte is het idee dat Teule met veel voorbeelden helder uitwerkt.

Twee opvattingen van vrijheid van Isaiah Berlin is een van de beroemdste politiek-filosofische werken uit de tweede helft van de vorige eeuw. In deze tekst maakt Berlin een onderscheid tussen negatieve en positieve vrijheid. Bij de eerste gaat het om de behoefte door anderen met rust te worden gelaten, niet door hen te worden geschaad. Positieve vrijheid daarentegen draait om de mogelijkheid jezelf als mens te ontwikkelen.

Voor positieve vrijheid heb je de maatschappij nodig om je de mogelijkheden tot zelfontplooiing te verschaffen, negatieve vrijheid kan bestaan uit de verdediging van je privacy tegen maatschappelijke bemoeienis. De eerste kun je omschrijven als vrijheid tot, de laatste als vrijheid van.

Verdediger van de negatieve vrijheid

Twee opvattingen van vrijheid bevat een scherpe aanval op het positieve vrijheidsbegrip. Dat paste goed in de algemene politieke constellatie van de Koude Oorlog. Vanuit de communistische wereld werd, geschraagd door het daar heersende mensbeeld, betoogd dat de ware vrijheid bestond in het opgaan van het individu in de gemeenschap. Het kleinburgerlijk geheten vrijheidsidee uit het kapitalistische Westen, waar het individu zichzelf en zijn belangen centraal stelde, werd als een misvatting verworpen. Berlin wees op de totalitaire trekken van de positieve idee van vrijheid. Hij wierp zich overtuigend op als verdediger van de negatieve vrijheid.

Dat laatste werd overgenomen in het westerse liberalisme. Na de val van de Muur werd deze lijn doorgetrokken. Doen wat je zelf wilt, niet gehinderd worden door anderen, werd als hoogste waarde beschouwd.

Dit soort liberalisme lijkt steeds meer vast te lopen in maatschappelijke onvrede en economische ongelijkheid. Maar het alternatief ligt niet direct voor de hand. Vrijheid staat nog altijd hoog in ons vaandel en we willen toch niet naar het soort positieve vrijheid dat Berlin met recht aanklaagde.

Paul Teule.

Vrijheid voor gevorderden.
Non-fictie
Boom; 202 pagina's;euro19,90.

Onjuiste opvattingen

Volgens de aan de Universiteit van Amsterdam verbonden econoom en filosoof Paul Teule heeft deze impasse deels te maken met onjuiste opvattingen over positieve en negatieve vrijheid. Hij doet een interessante poging om ons te bevrijden uit de dilemma's van Berlin. Teule definieert vrijheid als ruimte. Naarmate de ruimte waarin ik mij kan bewegen groter is, wordt ook mijn vrijheid vergroot. Onze individuele ruimtes dienen niet alleen als negatieve vrijheden beschouwd te worden, ze kunnen ook vergroot worden wanneer we in positieve betrokkenheid samen met anderen onze publieke ruimte vormgeven.

Om een van de vele concrete voorbeelden te geven waarin Teule grossiert: als je met de auto van Amsterdam naar Assen wilt rijden, wordt je vrijheid aan alle kanten beperkt door verkeersregels en andere verkeersdeelnemers. Maar omdat dit voor iedereen geldt en omdat wij gezamenlijk zorg hebben gedragen voor de infrastructuur, wordt je bewegingsruimte wel veel groter.

Samenwerkingsverband

Dit voorbeeld is illustratief voor onze algemene maatschappelijke bewegingsvrijheid. De maatschappij is vanuit deze visie eerder een samenwerkingsverband dat onze vrijheden waarborgt en vergroot, dan de bekende oorlog van allen tegen allen waarin ieder zijn of haar eigen belang en de eigen vrijheid moet verdedigen.

Vanuit deze visie op vrijheid als bewegingsruimte laat Teule overtuigend zien dat wij in Nederland vrijer zijn dan veel andere landen, ook al belijden die, zoals bijvoorbeeld de Verenigde Staten, de vrijheid als hoogste waarde.

Als econoom toont hij daarnaast aan dat de vrije markt alleen maar kan functioneren dankzij het toezicht en de regulering door de overheid. De heldere uitwerking van dit soort concrete voorbeelden maken de kracht en de charme uit van Vrijheid voor gevorderden: een urgent en belangrijk boek.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden