Vrij spel voor de jihad

Internet is als medium zeer geschikt voor de heilige oorlog. Terroristen zijn vindingrijk in cyberspace. Over de aanpak van radicalisering op internet woeden heftige debatten.Door Janny Groen en Annieke Kranenberg..

Het filmpje is op de ochtend van het congres over cybercrime vers vaneen jihadistische site geplukt. In de Utrechtse Jaarbeurs luistert een zaalvol deskundigen op het terrein van computer- en internetbeveiligingstilletjes naar krijgshaftig Arabisch gezang. In beeld verschijnt eenhondje met mensenkop, gehuld in de Deense vlag.

Vervolgens trekt een Deen met varkenskop langs. We zien het lijk vanfilmmaker Theo van Gogh liggen met een mes in zijn borst. Arabische tekstenworden afgewisseld met Engelse zinnen: 'Warning, you are in grave danger'(Waarschuwing: u verkeert in serieus gevaar). Het is het onderschrift bijeen doodskop met gekruiste beenderen.

Het filmpje is op 9 februari op de site geplaatst en is niet de eersteextremistische videoboodschap die op de cartooncrisis inhaakt. ArjanDasselaar, auteur van het boek 'Digitale criminaliteit', en Pieter vanTwisk, hoofdredacteur van Planet Internet, tonen het om te illustreren dathet bijzonder makkelijk is om aan jihadistisch materiaal te komen. Daarvoorhoef je geen high-tech-deskundige te zijn.

Zelf hebben ze het internetgebruik van de Hofstadgroep onderzocht. Eneerlijk gezegd is Van Twisk niet bepaald onder de indruk van hetinternet-vernuft van die radicale jongeren. De Hofstadverdachten warenactief in MSN-groepen, vertoonden in chatgesprekken puberaal gedrag endeden nauwelijks moeite hun identiteit te verhullen. Dasselaar: 'We zijn,zonder opsporingsbevoegdheid, tot het randje gegaan van wat mogelijk is bijhet online rechercheren. Maar echt nodig was dat niet.'

De Hofstadverdachten plaatsten hun radicale boodschappen open en blootin MSN-groepen en lieten profielen achter. Wat was de hobby van Mujjahid?'Joden doden.' Zelfs Mohammed B. signeerde zijn stukken niet alleen metzijn schuilnaam (Abu Zubair), maar ook met zijn echte naam.

Van Twisk kan zich voorstellen dat de AIVD aanvankelijk voorbij isgegaan aan 'de puberale manier van communiceren' van de groep. Maar na demoord op Van Gogh, zegt hij, staan 'de virulente MSN-groepen en deschrikbarende informatie die daarin werd uitgewisseld' in een anderdaglicht. De AIVD kijkt nu anders naar het internet en let niet alleen meerop jongeren die signalen afgeven dat ze in Afghanistan of Pakistan naartrainingskampen zijn geweest.

Inmiddels wordt ook door het Hofstadnetwerk en daaraan gelieerderadicale stromingen slimmer geopereerd. Het vertalen van geschriften en hetverspreiden van het extremistische gedachtegoed is niet gestopt na dearrestatie van een twintigtal verdachten.

In tegendeel. Het complete werk van Mohammed B., aangevuld met nieuweuit het Arabisch en Engels vertaalde geschriften, worden op snel wisselendeplekken op internet ondergebracht. Ze gaan over de gewelddadige jihad, deplicht ongelovigen te doden en de verheerlijking van het martelaarschap.

De jonge Nederlandse vertalers vinden op het internet steeds meer vanhun gading. Volgens virtuele-terreurdeskundige Gabriel Weimann, die voorhet United States Institute of Peace (USIP) het cyber-terrorisme al achtjaar onderzoekt, komen er in hoog tempo nieuwe sites bij. In 1998 had eenvijftiental terreurorganisaties een website. Nu schat Weimann het aantalterreursites, inclusief de niet-islamitische, op 4700.

En ze professionaliseren in snel tempo, zeggen Nederlandseonline-rechercheurs, die vanwege hun werk anoniem willen blijven. Radicalejongeren kunnen op internet virtuele trainingskampen volgen, ze wordenbenaderd door fondsenwervers en rekruteurs en worden vooral meegesleept ineen intensieve psychologische oorlogsvoering waarvan hetcartooncrisis-filmpje een voorbeeld is.

De rechercheurs treffen in cyberspace steeds meer jihadistischevideofilmpjes aan, de decors zijn professioneler, de montages gelikter. Erwordt ook een trendbreuk gesignaleerd. Maakten internationaleterreurgroepen vroeger veelvuldig gebruik van de Arabische zender AlJazeera om hun boodschappen te verspreiden, nu hebben ze die steeds vakerzelf in beheer.

De jihadistische sites verfijnen hun werkwijze. Sommige onderhoudenArabische en Engelse afdelingen, waar niet per se dezelfde boodschappenworden geplaatst. De informatie wordt toegesneden op de doelgroep. Er zijnsites met speciale hoekjes voor vrouwen en kinderen.

Rechercheren op internet is een kat-en-muisspel. Extremisten makengebruik van trucjes, zoals het delen van een account. Ze zijn actief inconcept-boxen, waar de deelnemers wel bij kunnen als ze inloggen, maar waarniets wordt verzonden. Voor de overheid is het dan moeilijk meekijken. Maarextremisten zijn ook mensen en mensen maken fouten en daar moetenopsporings- en inlichtingendiensten het van hebben.

De Nederlandse radicale jongeren brengen hun gedachtegoed bij voorkeuronder bij Amerikaanse providers. Freewebs is populair. In Nederlandseopsporingskringen wordt opzichtig gemopperd op de lakse Amerikaanse houdingbij de bestrijding van radicalisering op internet. Wel de mond vol hebbenover de war on terror, maar niet thuis geven als de Nederlandse justitievraagt bepaalde in Amerika ondergebrachte sites te sluiten, klinkt het.

De Amerikaanse ambassade kent de wrevel. Struikelblok is de in deAmerikaanse grondwet stevig verankerde vrijheid van meningsuiting, reageerteen persvoorlichtster van de ambassade in Den Haag. De FBI en andereAmerikaanse opsporingsdiensten lopen daar ook op stuk. Ze stuurt eenverslag mee uit een lokale krant The Spokesman Review over een rechtszaaktegen de Saudische student Sami Omar Al-Hussayen, diecomputer-wetenschappen studeerde aan de Universiteit van Idaho. Al-Hussayenwerd er in maart 2004 van beschuldigd een tiental websites te hebbengebouwd en onderhouden, waarop onder andere Hamas actief werd ondersteunden waarop ook geld werd ingezameld voor de 'eervolle gewelddadige jihad vanonze broeders tegen de dictatoriale, zionistische, joodse vijand'.Al-Hussayen onderhield ook virtuele banden met radicale Saudischegeleerden.

De twaalfkoppige jury in Boise, waar de rechtszaak werd gehouden, sprakde Saudische student unaniem vrij. De juryleden maakten duidelijk dat zebegrip hebben voor de Amerikaanse regering die sinds de aanslagen van 11september 2001 veel onderdelen van het Amerikaanse leven willen veranderenin de strijd tegen terrorisme. Maar zij trekken nadrukkelijk de grens bijde vrijheid van meningsuiting. 'Not the Bill of Rights, not on our watch',motiveerde de jury: blijf met je tengels van de grondwet af.

Ook in Nederlandse inlichtingen- en opsporingskringen wordt geworsteldmet het trekken van de grens tussen vrijheid van meningsuiting en hetbestrijden van terrorisme en radicalisering. Bovendien worden vraagtekensgezet bij een al te strenge aanpak van jihadistische uitingen op internet.Voor de AIVD kan het nuttig zijn bepaalde sites en uitlatingen toe telaten, zodat de dienst de handelingen van radicale jongeren kan blijvenvolgen. Anders gaan ze ondergronds en verdwijnen uit zicht. Verder kunnenfelle debatten op reguliere moslimsites, waaraan potentiële rekrutendeelnemen, een matigend effect hebben op zoekende islamitische jongeren.

Mohamed El Aissati is oprichter van Maroc.nl, een site voor deNederlands Marokkaanse gemeenschap. Hij vindt dat aanvankelijk tekrampachtig werd gereageerd op radicale postings, die op zijn site zo'nvier jaar geleden opdoken. Maroc.nl heeft daardoor grote imagoschadeopgelopen.

Door het Meldpunt Discriminatie Internet (MDI) werd Maroc.nl beschuldigdvan het verspreiden van antisemitisme. El Aissati: 'De voormaligevoorzitter van MDI noemde ons een poel des verderf. We waren zo ziek vande laster van het MDI dat we het Openbaar Ministerie om een onderhoudhebben gevraagd. De officier heeft expliciet gezegd dat er geen enkelegrond is voor vervolging, maar de geur van antisemitisme bleef lang aan onshangen.'

Ophef ontstond ook over een jongen die een kalashnikov op de site tekoop aanbood.El Aissati: 'We hadden net de nieuwe rubriek Te Koop Gevraagdgeopend. Een jongen, die bij ons bekend was, plaatste als eerste diekalashnikov-advertentie. Duidelijk een grap. Maar als zoiets in de mediakomt, is het al te laat.'

De politie Utrecht trok zich naar aanleiding van dat incident terug alsadverteerder. Het korps had op de site een wervingscampagne gelanceerd. ElAissati zegt dat Maroc.nl geleerd heeft van de affaires en de grenzen nuscherper trekt. 'De wet is voor ons de grens. Jongeren die een foto van BinLaden als signatuur nemen, weren we niet. Wel: laster, opruiing, aanzettentot haat.'

Maroc.nl heeft nu tien moderators (een soort internet-conciërge van demiddelbare school) die de discussies volgt en zes moderators voor dechatboxen. De site heeft een programmaatje geïnstalleerd dat gevoeligewoorden opspoort als 'joden' en 'varkens'.

Misschien wordt de grens door Maroc.nl nu wel te scherp getrokken en issoms sprake van onterechte zelfcensuur, denkt El Aissati. Hij wijst eropdat felle debatten extreme gevoelens kunnen kanaliseren. Hij constateertdat er een proces van groeiende onvrede aan de gang is en dat mondt nietalleen uit in religieuze radicalisering. 'Wat in Frankrijk is gebeurd isook radicalisering. De ene keer leidt dat tot terrorisme, de andere keertot het in brand steken van auto's. De combinatie jongeren, onvrede enactie is altijd explosief geweest.'

De onvrede wordt weerspiegeld op Maroc.nl., constateert El Aissati.'Verdonk, Wilders en Hirsi Ali zijn ook onder de niet geradicaliseerdeMarokkaanse jongeren mikpunt van ergenis.' Maar waar gaat de irritatieover in onverantwoorde radicalisering? En hoe voorkom je dat de ontevredendebaters op Maroc.nl worden gespot door jihadistische rekruteurs, die henvervolgens op afgeschermde internetplaatsen verder bewerken.

In allerlei fora, bij de moderators van islamitische sites, de AIVD,opsporingsdiensten, de Nationale Coördinator Terrorismebestrijding, woedenheftige debatten over de juiste aanpak van terrorisme en radicalisering opinternet. Uitgangspunt is dat Al Qa'ida-achtige sites anders moeten wordenbeoordeeld dan radicale postings op bijvoorbeeld Maroc.nl. Daar kan eendiscussie op het scherp van de snede heilzaam zijn. En belangrijker danverbieden, is de weerbaarheid van moslimjongeren vergroten. Maar dat,verzucht een online-rechercheur, is een moeilijk spoor vol mijnenvelden.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden