VRIJ NEDERLAND WAS EEN ZOOTJE

Het weekblad Vrij Nederland is met de nieuwe hoofdredacteur Emile Fallaux aan de zoveelste restyling toe. 'Je moet grondig zijn en de macht van het feit laten spreken.' Door Jan Hoedeman..

Uit de mobiele telefoon van Emile Fallaux (61) klinkt het nostalgischegeluid van een granieten telefoontoestel uit de jaren vijftig. VanuitAntwerpen meldt zich de wat nerveuze uitgever van Vrij Nederland met frontberichten over het geheel gerestylde nummer dat van de persen rolt.

Hij maakt zich zorgen over het contrasteren van de inkt op het nieuwepapier. 'Laat het maar opdrogen', bezweert de hoofdredacteur, die verderweinig keuze heeft.

Zojuist heeft hij de laatste hand gelegd aan de nieuwe Vrij Nederland.Spannend vindt hij het nu nog niet, dat wordt het pas over een half jaar,als de levensvatbaarheid van de drastisch veranderde formule moet blijken.Hij kwalificeert het nieuwe nummer als 'een goed startschot.'

De nieuwe hoofdredacteur werd met het blad in de wieg geboren. EmileFallaux (1944) komt uit een onvervalst rood nest, waar moest worden geknoktom het hoofd boven water te houden. 'Mijn ouders waren lid van de PvdA,maar ze waren geen blindgangers. Ze hebben meermalen hunpartijlidmaatschap opgezegd. Tijdens de politionele acties in Indonesië,maar ook toen Elske ter Veld als staatssecretaris van Sociale Zaken uit hetderde kabinet-Lubbers stapte.

'Het was vrij natuurlijk dat mijn ouders in het verzet terechtkwamen,dat vloeide nu eenmaal voort uit de manier waarop ze in het leven stonden.Voor mij was het een schokkende ervaring dat ik midden jaren vijftigontdekte dat mijn ouders in de oorlog waren getiranniseerd door deonderduikers in ons huis.

'Dat echtpaar gedroeg zich dermate onverantwoordelijk dat ze anderelevens in gevaar brachten. Uiteindelijk heeft het ook iemands leven gekost. Ze konden het niet uitstaan dat ze afhankelijk waren van mensen uitde Leidse lagere klasse. Na de oorlog vulden ze met hulp van mijn vader enmoeder een formulier in om een uitkering van de Duitse regering te krijgen.

'Die man bekleedde een hoge positie in de Bijenkorf, waar mijn vaderin de kelder een stofjassenfunctie had. Toen het geld van de Duitsersbinnenkwam, ging hij naar mijn vader toe en zei: ''Jullie hebben het ookniet voor de lol gedaan. Zullen we je een keer meenemen naar de Chinees?''Die verschrikkelijke neerbuigendheid. De werkelijke geschiedenis van dieonderduikers kantelde mijn wereldbeeld. Achter zwart of wit, goed of foutkunnen heel andere dingen schuilgaan.'

Fallaux nam afstand van de sociaal-democratie, tijdens zijntoneelschooljaren koesterde hij een romantische visie op het bestaan,gericht op kunst en esthetiek. 'Daarna volgde een cynische periode, waarinik Céline en Hermans omhelsde. Dat veranderde toen ik begin jaren zeventigvoor de Unesco in India ontwikkelingsprojecten bezocht. Tot dat moment hebik nooit geloof gehecht aan de maakbaarheid van de samenleving. Ik meendedat de mens zich in eerste instantie spiritueel moest ontwikkelen. Gaandeweg realiseerde ik me dat je niet kunt weglopen voor de morele kant.Moeten kiezen, dat is het lot van de mens. Dan moet je dus ook politiekekeuzes maken.'

Fallaux werd televisiejournalist en maakte documentaires voor de VPRO,de Zweedse en de Italiaans televisie. Zijn leven kwam een aantal keren ingevaar. 'Ik had vrij gemakkelijk toegang tot de Clandestine Services vande CIA, de Amerikaanse inlichtingendienst. Dat was een tak van de CIA diehet vuile werk deed, waar maar een paar mensen in Washington iets van afwisten. Ik zei gewoon tegen ze dat ik er op uit was ze te grazen te nemen.Op hun beurt scholden ze mij uit voor Fucking Pinko.

'Hun machismo veroorzaakte dat ze flirtten met de openbaarheid. Zeleidden het leven van spionnen uit B-films, maar niemand had er weet van.Op een gegeven moment ontdekte ik dat ze naar Canada gingen om zich opniet-Amerikaans grondgebied voor te bereiden op een geheime missie. Zegingen voor president Stroessner van Paraguay een stel guerilla'suitmoorden. Dat heb ik de Zweden verteld.

'Daar kwamen ze achter. In de gunroom van de beruchte wapenhandelaarMitch Werbell III is mij een pistool tegen het hoofd gezet. Daar word jewel een beetje zweterig van. En een kwartier later werd er een nieuw wapenbeproefd, waarbij in eerste instantie iedereen op mij richtte. Met datsoort werk ben ik gestopt, toen ik getuige was in de rechtszaak tegen demoordenaars van Orlando Letalier, de Chileense ambassadeur van Allende inWashington. Hij was opgeblazen en ik wist wie de moordenaars waren. Inaanloop naar het proces ben ik thuis een aantal keren opgezocht doorCubaanse terroristen.'

Wat is de journalistieke manier van kijken die u hebt neergelegd in uwdocumentaires en films?

'Het gaat er in mijn werk om de consensus en de macht te tergen. Datheeft voor mij met de Tweede Wereldoorlog te maken. Het gevaar dat massaen macht oproepen, het gevaar van iedereen die achter die ene vlag aanloopt. Daarom moeten we tegen het populisme zijn, want de massa dendertover de minderheden heen. Je ziet het aan wat er in de Tweede Kamergebeurt. De coalitie heeft 51 procent en de rest kan stikken. De consensusonderuit halen, de macht dwarszitten die corrumpeert en terug moet wordengebracht tot de menselijke maat.'

U was bevriend met Theo van Gogh.

'Wij deelden een afkeer van de jaren zestig. Theo had er altijd de smoorover in dat er sinds de sixties niets meer was gebeurd dat de moeite waardwas. Hij was opgegroeid in een suffe tijd, de jaren zestig waren bruisend,hoopgevend, creatief. Ik kon hem geruststellen, ik vond het een duisteretijd. Mijn beeld was heel anders. De Maagdenhuisbezetting vond ikopportunistisch en conservatief, mensen omarmden grote dogma's. Zegeloofden in een blauwdruk van de samenleving.

'Van hippies hielden we ook niet. Die afkeer had te maken met onzeeruditie en gevoeligheid voor waar de Tweede Wereldoorlog toe had geleid.Hippies als beautiful people, dan denk je toch aan Übermenschen. Zeonderscheidden zich van het klootjesvolk. Dan was er nog de Körperkulturvan de mooie lichamen die ze aanhingen en die tekeningetjes van hippies inHitweek. Dat rook naar fascisme. De hippies omarmden ook de filosoof Jungen de antroposofen die in de jaren dertig in de fout waren gegaan. Hitlerhad ook een hang naar dat esoterische, daar gruwden we van.'

Hoe stonden jullie in het islam-debat?

'Hetzelfde. Je mag nooit mensen over een kam scheren. Mensen dachten dathet opportunisme van Theo was dat hij ging samenwerken met Marokkanen inzijn films, maar dat lag in de lijn van zijn houding. Geen tolerantiejegens de intolerantie.

'Ik werd die ochtend geleidelijk in het nieuws van zijn dood getrokken.De VPRO-radio belde me of ik iets wist. Ze waren telefonisch gewaarschuwddoor een omstander dat er waarschijnlijk iets met Theo van Gogh wasgebeurd. Als een gek ben ik gaan informeren, eerst Theo op zijn mobieletelefoon gebeld. Er kwam een enorme droefheid over me heen.

'Haat of woede voel ik niet, heb ik nooit gevoeld. Er zijn 1001 redenenwaarom iemand tot zo'n daad kan komen. Wat ik haat is de abstractie van datgedachtegoed, en de propaganda die mensen ertoe aanzet.'

U hebt enkele maanden geleden in uw column in VN onthuld dat u in 1975als tv-journalist op verzoek van een Nederlandse diplomaat het nieuws hebtlaten lopen dat Jorge Guillermo, de nieuwe echtgenoot van prinsesChristina, de herenliefde was toegedaan. Waarom?

'Ik vond dat nogal persoonlijk. Wat doet iemands sexuele voorkeur ertoe?Ook zonder dat verzoek van die diplomaat had ik er niets aan gedaan.'

Maar het is toch nieuws dat toen de Zilvervloot zich aandiende,Guillermo zijn vriend en hun adoptief kind in de steek liet voor eenlangjarig verblijf op landgoed De Eikenhorst te Wassenaar.

'Ik vond het niet relevant en heb het gelaten voor wat het was.'

Zouden uw voorgangers, Rinus Ferdinandusse en Joop van Tijn dat nieuwshebben laten lopen?

'Dat denk ik niet. Ze hadden het vast met een licht spottende ondertoongepubliceerd.'

Schuwt het nieuwe Vrij Nederland de primeur?

'Zeker niet. We hadden vorige week een primeur, over het achterhoudenvan bewijs door het Openbaar Ministerie in de zaak-Bouterse, maar die isverder niet opgemerkt. Daar gaan we in het vervolg wel mee aan de wegtimmeren.'

Toen u in 1992 aantrad als directeur van het Filmfestival, trof u 'eenleeggeroofd buurthuis' aan. Wat bevond zich achter de gevel van VrijNederland?

'Een zootje. Er was overduidelijk lang niet geïnvesteerd in het blad.De muizen liepen rond, een versie van Word Perfect van jaren her zat in decomputers, er waren geen kastjes, zodat mensen hun spullen niet kondenopruimen. Dat was demotiverend.'

Hebt u zich wel verdiept in de toestand van Vrij Nederland voordat uaantrad?

'Eigenlijk niet. Voordat ik ja zei, heb ik me er wel van vergewist datde directie van de Weekbladpers de titel een goed hart toedraagt en hetblad wil voortzetten. Bij het Filmfestival was het een grotere puinhooptoen ik daar begon en daar ging meer geld in om toen ik wegging. Dus ikdacht: waarom zou dit dan niet kunnen? Het was niet doorslaggevend, maarhet speelde ook een rol dat mijn vader het prachtig zou hebben gevonden alsik hoofdredacteur van zijn lijfblad was.

'Het belangrijkste dat ik niet wist, was dat VN zo was uitgekleed. Devoorwaarden om een succesvol blad te maken waren er niet meer. Maar ik zouhet niet anders hebben gedaan als ik de lijken in de kast van tevoren hadgezien. Er waren nogal wat financiële verplichtingen, waardoor er weinigruimte op de begroting was. De redacteuren wachtten op sturing.'

U hebt ze recentelijk toegesproken en gezegd: 'Zo moeten we het gaandoen, anders wacht ons over een half jaar de WW.'

'Dat klopt. De redactie kan er niet genoeg van doordrongen raken datwe het blad met een grotere passie moeten maken. Door die affaire met hetuitgelekte lijstje van mensen die niet goed functioneren, was menontmoedigd. Je moet de technieken van een coach gebruiken, met vleien endreigen kun je ver komen. Vleien doe ik niet zo gauw, ik kan me wel inlevenin andermans positie. Maar op een gegeven moment is het ook genoeg geweesten kan ik erg hard zijn.'

Hebt u de advertentie-afdeling van de Weekbladpers al verzocht op testappen? VN had de laatste zes nummers gemiddeld vijf advertenties in eenperiode dat er overal lustig wordt geadverteerd.

'Het was dramatisch, dat gaat veranderen. Er zijn nieuwe mensenaangetreden, die willen ondernemen. Ik heb al een dag op een zeilbootgezeten om te praten met adverteerders. Dan merk je dat ze denken dat erniet veel is gebeurd met VN.'

Wat voor opinieweekblad wilt u gaan maken?

'Het is een geserreerd, serieus blad, ver weg van de hitsigheid van dedag. Weg van de schreeuwerige koppen en sensationele foto's. Aandacht voorde tekst. Iedere week een geschilderde cover, gemaakt door vooraanstaandekunstenaars. Er zit een flap om het blad, waarop de inhoudsopgave staat.Vijftien actuele pagina's onder de noemer Allereerst worden gevolgd doorDe Verhalen: de journalistieke documentaire, als kern van het blad. Inleesvorm zie je die nog maar weinig. Verhalen die belangrijk en gelaagdzijn om lengte te hebben, die een simpel onderwerp kunnen compliceren ofandersom. Daar moeten we in toenemende mate goede stilisten voor vinden ennaar ons toetrekken door ze beter te betalen dan de concurrentie. Verdergaan we nieuwe fictie brengen en ongepubliceerde verhalen van auteurs.'

Hoe durft u zonder marktonderzoek dwars tegen alle leestrends in tegaan?

'Ik ben niet gek! Omdat ik een kentering zie van mensen die geïrriteerden verveeld zijn door de informatiechaos waarin we leven. Steeds meermensen zijn in staat de tv uit te zetten en een goed boek te pakken.

'Die ambitie kost tijd. Het zal in het begin moeilijk te slikken zijn:we zullen uitgelachen worden om de pretentie, we zullen worden afgerekendom de vermeende gebrekkige uitvoering. Toch gaan we gewoon door. Ik benervan overtuigd dat we over een half jaar een goed verteerbaar encommercieel aantrekkelijk blad zijn.'

Maar uw voorgangster Xandra Schutte wilde toch ook al lange verhalen?

'Ja, maar zij heeft het niet gedaan. Zij wilde bovendien meer essays inhet blad. Wij brengen de journalistiek terug.'

Uw uitgever heeft er ook zin in. Die wil in twee jaar tijd dat deoplage tienduizend exemplaren hoger ligt.

'Dat streven heb ik een beetje weten te matigen. Ik vind het veelbelangrijker dat we aan invloed winnen, dat we er weer toe doen bij hetweldenkende en spraakmakende deel van de natie, bij de mensen die in hetklaslokaal de geesten van de jongeren kneden. Ik wil natuurlijk ook dat dieoplage stijgt. Ik ben tevreden als we na een jaar met een paar duizend zijngestegen.'

Wie wilt u bereiken?

'In de eerste plaats wil ik de mensen van rond de vijftig én debabyboomers die nu VN lezen meer waar voor hun geld bieden. Die lezer ishoogopgeleid, over het hele land verspreid en heeft kaderfuncties in deambtenarij, de universiteit. We hebben een kleine groep lezers tussen de25 en de 35 jaar, onze zwakte zit in de groep tussen de 35 en 45 jaar. Ikweet niet waar dat aan ligt.'

U bedient de linkse supersenioren die jagen op het Zwitserlevengevoel,dan krijgt u toch geen jongeren?

'Ik hoop en vertrouw erop dat wij ook de jongeren aanspreken als wegoede stukken maken, talenten en denkers aan het woord laten en goedgeschreven reportages brengen over belangrijke onderwerpen. Jongeren zitten niet te wachten op debilisering. Als ze in de gaten hebben dat VNer toe doet in de grote wereld, dan heeft dat voor hen eenaantrekkingskracht, want ze willen ook bij die wereld gaan horen.'

Kunt u met dezelfde redactie een ander blad maken?

'Er zijn het afgelopen jaar vier redacteuren van rond de 30 bijgekomen.Het grootste deel van de redactie is relatief jong, tussen de 25 en 35jaar. Ze hebben het voordeel van hun jeugd, zijn goed opgeleid, hebbeninternationale betrekkingen in Oxford gestudeerd, lezen Italiaanse enSpaanse kranten.'

De Vrij Nederland-redacteur is reactief, nooit op de plek waar hetgebeurt en staat niet met zijn poten in de modder.

'Dat gaat veranderen! Ze moeten drie paar schoenen gaan verslijten omde onderste steen boven te krijgen.'

Vijftien jaar geleden had Vrij Nederland een oplage die tienduizendonder die van Elsevier lag. Nu zit u op eenderde met vijfenveertigduizendlezers, terwijl de helft van de kiezers links wil stemmen. Dat is toch omradeloos van te worden?

'Nee, dat is erg hoopvol, want ik ben net begonnen. Het sterkt me in deovertuiging dat er een publiek is. De helft van de bevolking stemt links,maar dat zegt niet dat het een homogene groep is.

'Die groep is wel homogener dan degenen die bij het strand naar devuurpijl met de as van André Hazes stonden te kijken. We geloven dat eengrote groep mensen geïnteresseerd is in de sociale thema's van vandaag.In een pakket van linkse thema's, zoals solidariteit, de rechtsstaat dieonder druk is gekomen, het milieu en de verzorgingsstaat.'

Dwingt u de journalistieke noodzaak wel af als u in de kiosk ligt meteen introverte cover die op die van de New Yorker lijkt?

'Het is geen introverte omslag, het is een esthetische. Covers wordenniet verkocht op plaatjes, maar op onderwerpen. Die worden goed zichtbaarop de flap.'

Is Vrij Nederland bourgondisch links?

'Nee, links is een onhandige term, die doet denken aan totalitaireregimes, starheid en betweterigheid. Aan de dictatoriale regimes van dePvdA in Amsterdam en Rotterdam. Dus men modificeert de term links. Ik vindhet onzin.'

Met welke steekwoorden wilt u VN karakteriseren?

'Grondigheid en dwarsheid. Grondig in het onderzoek, of het nu eeninterview betreft of onthullingsjournalistiek, met daarbij altijd in hetachterhoofd dat er een sociale agenda is. Morrelen aan de consensus, demacht dwarszitten.'

Vrij Nederland bracht onder uw verantwoordelijkheid een coverstory metde tekst 'Balkenende wegwezen'. Denkt u dat ze daarvan wakker liggen inDen Haag?

'Ik denk van niet. Daar heb je niets aan, goedkope retoriek enverdachtmakingen. Je moet grondig zijn en de macht van het feit latenspreken. Dan kun je het wel pittig formuleren. We willen een intellectueelblad zijn, waar twijfel nog in een zeker aanzien staat. Ik wil geen NewYorker maken, dat kunnen we ook niet. Maar ik wil ons wel spiegelen aan hetallerbeste, de angelsaksische jounalistiek. We vinden het blad opnieuw uiten hopen dat de lezer dat wil meemaken.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden