Beschouwing

Vrienden met Lubach

De eerste geslaagde poging tot satirische nieuwsshow op de Nederlandse tv begint zondag aan een nieuw seizoen. Het geheim van Zondag met Lubach zit 'm in de opmerkelijke bemanning van de redactie.

Waarom lukt het Arjan Lubach wel een satirische show neer te zetten op Nederlandse bodem? Beeld Arjan Benning

Het team van het tv-programma Zondag met Lubach (ZML) doet graag mee aan de pubquiz van de Amsterdamse comedyclub Toomler, en meestal winnen ze. Dat heeft waarschijnlijk niets te maken met Tex de Wit, de comedian die de quiz presenteert én een van de vaste schrijvers is van het satirische programma. Nee, team #ZML is gewoon hartstikke slim. Sterker, er zitten twee winnaars van de tv-quiz De Slimste Mens in: Arjen Lubach (2012) en Diederik Smit (afgelopen zomer).

De voorliefde voor quizzen is exemplarisch voor Zondag met Lubach, dat zowel geestig, gevat, betrokken als een tikje betweterig is. De afgelopen twee reeksen groeide het programma uit tot lieveling van critici en nu breekt het ook door bij een groter publiek: de laatste uitzending, eind maart, trok voor het eerst ruim een half miljoen kijkers.

Zondag begint het nieuwe seizoen van de VPRO-show, geschoeid op de Amerikaanse late night-leest. Denk aan The Daily Show With Jon Stewart en Last Week Tonight With John Oliver: een studio vol juichend publiek, een presentator in pak, snelle grappen, mediakritiek, ludieke spelletjes, showbizz-interviews en actiejournalistiek.

Na vele pogingen is ZML het eerste geslaagde Nederlandse equivalent. Dat heeft alles te maken met de juiste mensen bij elkaar zetten. In dit geval een groep bevriende komieken, columnisten, schrijvers en tv-makers. Op ieder van hen zijn meerdere van deze etiketten te plakken. Kijk naar Lubach: ooit bekend geworden met een parodiehitje en ook succesvol als schrijver, komiek, theatermaker en nu dus tv-presentator.

Een bezoek aan de redactie of een blik achter de schermen liet Lubach niet toe. Hij beschermt zijn troepen tegen pottenkijkers - humor gedijt beter in vertrouwde kringen. Het lijkt typerend voor zijn werkwijze: hij omringt zich met vertrouwelingen, houdt graag de regie in handen, is zelfbewust en een tikje huiverig voor de media; liever bescheiden dan hijgerig.

Het programma wordt gemaakt met ongeveer dertig man, van wie een stuk of zes de harde kern vormt. V stelt team ZML aan u voor, om zo het programma op de snijtafel te leggen en te ontleden hoe de onderdelen samen het geheel vormen.

Janine Abbring

Op een avond in 2001 dronken Arjen Lubach en Janine Abbring, vrienden uit Groningen, een fles wijn en schreven voor de grap een parodie op het nummer Stan van Eminem, over een verwarde fan. In hun versie ging het om een fan van Syb van der Ploeg, zanger van De Kast. Slimme Schemer en Tido noemden ze zich, naar Eminems alter ego Slim Shady en Dido, de zangeres die op het origineel het refrein zingt.

Lubach was filosofiestudent in Groningen en Abbring journalist bij het Groninger Dagblad. Het liedje werd opgepikt op internet en belandde op de derde plek van de Top 40. De Kast vond dat de twee meeliftten op hun goede naam en spande een rechtszaak aan, die de band verloor (en Lubach en Abbring veel publiciteit opleverde).

Abbring werd daarna verslaggever bij de provinciale omroep RTV Noord, Jakhals bij het tv-programma De Wereld Draait Door en presentator van het radioprogramma Vroege Vogels. Daar ging ze begin dit jaar weg om zich volledig te wijden aan ZML, waar ze vanaf het begin eindredacteur was. 'Ja, ik druk dingen door en ja, ik houd ze soms tegen', verklaart ze haar rol. Maar: Lubach heeft het laatste woord. 'Hij is het gezicht van het programma dus hij doet niks wat hij niet wil.'

Carolien Borgers, Art Rooijakkers, Kees Tol en Janine Abbring van Wie is de Mol? na het winnen van de Televizier-Ring Beeld ANP Kippa

Edo Schoonbeek

In 2005 begonnen Schoonbeek en Lubach (met Pieter Jouke) de site Buro Renkema, waarvoor ze satirische filmpjes maakten van tv-fragmenten met hun eigen stemmen eronder, vergelijkbaar met Lucky TV. De site werd een culthit. Het meest bekeken werd het filmpje waarin Henk Kamp, toenmalig minister van Defensie, uitlegt dat een zoekgeraakte usb-stick waar staatsgeheimen op zouden staan, het spel Super Mario bevatte. Dat absurdisme zie je terug in ZML, waarvan Schoonbeek een van de schrijvers is en waarin Lubach vaak dezelfde accentjes doet als in de Renkema-filmpjes.

Van 2009 tot 2014 maakten Schoonbeek en Lubach voor het satirische tv-programma Koefnoen de Rapservice, waarin zij als MC T-Lex het nieuws van de week geestig aan elkaar rapten en monteerden. Ook dat doet denken aan ZML, waarin, volgens de website, de week 'satirisch geremixt' wordt door Lubach, die goed overweg kan met het melige soundboard op zijn bureau.

Martine de Jong

Martine de Jong en Lubach hebben sinds 2003 elke dag contact. Dat schreef De Jong in de Volkskrant toen Lubach in 2012 door een vakjury werd gekozen tot televisietalent van het jaar (zonder ooit een tv-programma te hebben gepresenteerd). Met een paar anderen bedachten Lubach en De Jong in 2010 de site Recensiekoning, waarop ze alles recenseerden wat ze wilden: 'Dagen, de kwaliteit van kraanwater, de klinkers in de Kerkstraat, medicijnen, een droom, die chick waarmee we gisteren gezoend hebben.'

De Jong is van huis uit grafisch ontwerper, werd vooral bekend als blogger en in het voorjaar verscheen haar debuutroman De mannen van Raan. Ze is de artdirector van ZML en maakt de huisstijl en speelse animaties van het programma. Zie bijvoorbeeld het affiche met geometrische vormen die samen en profile het hoofd van Lubach vormen - net als dat van Willem Alexander op een euromunt.

Diederik Smit

In 2012 schreef Lubach, een overtuigd en fel atheïst, een column in de Volkskrant over cabaretier en redacteur van de satirische website De Speld Diederik Smit, die naast grappig en slim ook gelovig is - zaken die Lubach moeilijk met elkaar kon rijmen. Het leidde tot een verhit debat op Twitter, waarna ze elkaar vonden in een gedeeld gevoel voor humor.

Smit volgt de actualiteit op de voet, uit interesse, maar ook als inspiratiebron voor satire. Toen de foto van het aangespoelde jongetje Alan Kurdi opdook, bespotte hij de emotie-gedreven media door op De Speld een grafiek van het aantal omgekomen vluchtelingen te publiceren: 'Dit iconische staafdiagram gaat de wereld over.' Die satirische metamediablik zet hij ook in voor ZML , waarin vaak onderwerpen worden belicht die in journalistieke media worden genegeerd, versimpeld of verdraaid, zoals het internationale handelsakkoord TTIP.

Als gereformeerd en conservatief denker schuwt Smit het moralisme niet en ook dat komt tot uiting, in items over gasboringen in Groningen of belastingparadijs Nederland.

Journalist Diederik Smit van despeld.nl temidden van medefinalisten Nynke de Jong en Daan Nieber. Smit heeft de kennisquiz De slimste mens gewonnen. Beeld ANP

Tex de Wit

Het moet comedian Tex de Wit zijn geweest die er ooit op aandrong een item aan het wereldkampioenschap schaken te wijden, typisch een onderwerp dat veel media links laten liggen. De Wit is fervent schaker en live commentator op het Tata Steel-schaaktoernooi.

De Wit treedt geregeld op in Toomler, waar hij dus ook quizmaster is. Zijn droge grappen brengt hij steevast met een uitgestreken gezicht, maar tijdens het spelletje 'Deursmash' met Lubach schoot hij in de lach. Om de beurt moesten ze aanbellen bij een willekeurig pand en een kaartje voorlezen in de intercom. De Wit kon zijn lach niet inhouden bij de tekst: 'Sorry ik wilde niet aanbellen, maar ik kreeg ineens een erectie. Mag ik binnenkomen?'

Jonathan van het Reve

Het wereldbeeld van schrijver en columnist Jonathan van het Reve lijkt grotendeels te stroken met dat van Lubach: beiden verkiezen logica en ratio boven ideologie, staan dus afwijzend tegenover religie en monarchie en hechten veel waarde aan privacy, zelfbeschikking en vrijheid van meningsuiting. Zo vindt Van het Reve dat drugs niet verboden zouden moeten zijn, omdat een mens zelf moet kunnen beslissen wat hij in zijn lichaam gooit. Bovendien hoort hij bij de vriendengroep van onder anderen Hans Teeuwen en Theodor Holman, die sinds de moord op Theo van Gogh ageert tegen politieke correctheid en de verstikkende werking van moslimfundamentalisme. In zijn columns verdedigde hij Geert Wilders vaak, al stemde hij nooit op hem.

Lubach haalde Van het Reve bij het team van ZML als inhoudelijke kracht. 'Maar in de praktijk komt het ook voor dat ik een grapje bedenk of dat een grappenmaker per ongeluk iets zinnigs zegt', zegt hij. Gezien de gedeelde opvattingen met Lubach verbaast het niet dat er in ZML kritische items te zien waren over de monarchie (Lubach benoemde zichzelf tot Farao der Nederlanden), homeopathische medicijnen en het opslaan en analyseren van dataverkeer door inlichtingendiensten.

Zondag met Lubach, vanaf 20/9 elke zondag op NPO 3, 21.45 uur.

Beeld Els Zweerink

Satirepogingen

Er is een flink aantal pogingen gedaan om op de Nederlandse tv een satirisch latenightnieuwsprogramma te maken, waaronder The Daily Show, Comedy Live en Panache (alle gepresenteerd door Jan Jaap van der Wal). Telkens vielen de kijkcijfers tegen en werd het programma geschrapt. Arjen Lubach was zelf een van de presentatoren van De Nieuwste Show, dat in 2007 een seizoen lang vier dagen per week te zien was op Nederland3 maar ook geen groot succes werd.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden