Interview

'Vreemdgaan is iets tussen drie mensen'

Bedrieger en bedrogene, ze was het allebei. Vallende vorst schreef Désanne van Brederode vanuit het perspectief van de bedrogene. Een gesprek over geheime kamers en onkruid wieden.

Désanne van Brederode.Beeld -

Hij was 7 jaar toen schrijver en filosoof Désanne van Brederode en haar man hun zoon Jesse vertelden dat Sinterklaas niet bestond. 'Je moet weten: wij hebben een heel bijzondere zoon. Hij was al 50 bij zijn geboorte, zat als het ware per ongeluk in zo'n kleine verpakking. Niet dat hij niet af en toe schattig kon zijn hoor, maar dat waren incidenten. Daarna was hij gewoon weer de wijze oudere. Die avond keek hij ons zó verontwaardigd aan, een blik die mij door de grond deed zakken. Hij zei: 'Hoe kunnen twee mensen hun eigen kind zó voorliegen? On-ge-loof-lijk.''

Van Brederode (44) vertelt de anekdote aan het einde van het interview, in de woonkamer van het Amsterdamse huis waar ze is gaan wonen nadat zij en Volkskrant-criticus Arjan Peters besloten uit elkaar te gaan. Het gesprek gaat dan al een uur over waarheid, waarachtigheid en bedrog, liefdesbedrog vooral. Het zijn de belangrijkste thema's in Vallende vorst, Van Brederodes nieuwe roman.

Sinds ze in 1994 debuteerde met Ave verum corpus, verdiepte Van Brederode zich al vaker in overspel. Het was het hoofdonderwerp van de roman Hart in hart (2007) en ook in Stille zaterdag (2011) komt een affaire voor.

De hoofdpersonen uit Vallende vorst krijgen elk een eigen portie bedrog op hun bord. Caspar, Melchior en Balthasar zijn niet geheel ontoevallig vernoemd naar de drie wijzen uit het oosten. De mannen kennen elkaar niet, maar hebben gemeen dat ze van de ene op de andere dag besluiten een daad te stellen. De een redt een motorrijder van de dood, de ander stort zich op een project voor Syrische oorlogsslachtoffers, de derde werpt zich op als helper van een vriendin die vijf jaar door haar geliefde is bedrogen.

Hun ogenschijnlijk dappere daad maakt de mannen kwetsbaarder dan ze hadden voorzien. Ze blijken niet voldoende raad met zichzelf te weten als hun roeping een staartje krijgt en ze door toedoen van anderen de regie over hun leven - waaronder hun liefdesleven - dreigen te verliezen.

Wat betekent het om bedrogen te zijn?

De verhaallijn van Caspar bestrijkt het grootste deel van de roman. Hij gelooft dat hij zijn beste vriendin Désirée een dienst bewijst door een boek te schrijven over het overspel van haar man Hero. Die heeft opgebiecht dat hij Désirée al vijf jaar bedriegt. Met de ander heeft hij ondertussen een kind gekregen. In de roman van Caspar moet het perspectief van de bedrogene centraal staan, net als in Vallende vorst. De grote vraag: wat betekent het om bedrogen te zijn?

Van Brederode weet het antwoord. Ze is in relaties zowel bedrieger als bedrogene geweest. Daar wil ze het verder niet over hebben.

Wat ze er wél over wil zeggen, is dat er in literatuur, toneel en films veel aandacht is voor bedrog, terwijl er weinig wordt ingegaan op de effecten van bedrog. Daarom wilde ze in Vallende vorst nu eens dat perspectief onderzoeken. 'Wat mij opviel in gesprekken met mensen die weleens bedrogen zijn, is dat bedrogenen vaak mensen zijn die zich heel verantwoordelijk voelen voor alles dat niet zo goed gaat in een relatie. Ze hebben de neiging hun eigen aandeel zwaar mee te wegen. Als ze al achterdocht voelen, schamen ze zich daarvoor en worstelen met zichzelf, in plaats van werk te maken van vage signalen.

CV

1970 Geboren in Utrecht

1996 Filosofie, Universiteit van Amsterdam

1994 Debuteert met Ave verum corpus

2001 Mensen met een hobby

2004 Het opstaan

2006 Modern dédain (pamflet)

2007 Hart in hart

2009 Door mijn schuld

2011 Stille zaterdag

2013 De ziel onder de arm - Over aandachtig leven (essays)

2015 Vallende vorst

'Ook buitenstaanders zijn vaak geneigd te denken dat het bedrog deels ook de eigen schuld van de bedrogene moet zijn geweest. Zo van: ja, het is heel erg voor hem, maar hij zal wel een beetje saai zijn geweest. Of: ze was een leuke vrouw, maar toen ze moeder werd, veranderde ze in een Libelle-tut.

'Bedrogenen zijn vaak boos op de bedrieger, maar als ze hun gevoelens op een weegschaal leggen, is de zelfhaat misschien nog wel veel groter dan de boosheid op de ander. Ze denken: er moet iets aan mij zijn waardoor die ander mij heeft kunnen bedriegen.'

Waarom worden de hoofdpersonen uit jouw roman bedrogen, misleid en gemanipuleerd?

'Zoals veel mensen, vooral in het hogeropgeleide deel der natie, weten ze allemaal goed de weg in een bepaald deel van de buitenwereld. Ze zijn thuis in hun expertise, hun gebiedje. Caspar is leraar op een middelbare school, Melchior is doctor in de scheikunde, Balthasar heeft een carrière als vermaard parlementair verslaggever achter zich liggen. Désirée maakt documentaires.

'Dat deel van de buitenwereld heeft voor hen geen geheimen, maar geen van hen kent de weg naar hun emotionele binnenwereld. Allemaal hebben ze emoties en pijn weggestopt in een geheime kamer waar ze niet meer bij kunnen of willen - het kan onwil of onvermogen zijn. Het maakt dat ze makkelijk ten prooi vallen aan iemand die de sleutel tot de geheime kamer wél heeft. Die maakt de deur open, kraakt de kamer, richt 'm in en zegt: en nu woon ík hier.'

Wat je aandacht geeft, groeit. Tijdens het schrijven van Vallende vorst heeft Van Brederode veel over dit zinnetje nagedacht. 'Het is zo'n zin die iedereen te pas en te onpas overneemt. Terwijl het een heel domme uitspraak is. Als je sec leest wat er staat, is het tegenovergestelde evengoed waar: alles wat je geen aandacht geeft, groeit óók. Als je het onkruid niet uit je tuintje trekt, dan overwoekert het alles.

'Dat vind ik interessant, want zo werkt het ook met gevoelens, problemen en een heleboel andere dingen die we liever uit de weg gaan. Als je stilstaat bij je eigen problemen, je eigen binnenwereld, er uitgebreid in gaat zitten poeren, kun je van iets kleins iets groots maken. Wat je ook kunt doen, is die dingen met de beste motieven geen aandacht geven. Tot ze op een gegeven moment niet alleen maar groeien, maar ook op zo'n manier groeien dat ze ontembaar worden en alles wat je dierbaar is kapotmaken.

'In mijn werk komen vragen over waarachtigheid steeds terug. Kun je anderen kennen? Echt? Kan ik mezelf kennen? Of beter: durf ik mezelf te laten kennen, al doende - niet uitsluitend in liefdesrelaties, en niet op een eenduidige psychologische manier. In literatuur zoek ik niet naar het kloppende verhaal, geen optelsommetjes, geen logica: ik wil de taal vieren in de meerduidigheid, de tegenstrijdigheden, van ieder individu. Het spanningsveld opzoeken tussen idealen, illusie, werkelijkheid en, in de eerste plaats: zelfbedrog.'

Duiken in de ziel

1 Je eerste zin: 'Het was een van die koude, toverachtige nachten tussen Kerstmis en de jaarwisseling, en Caspar zat in zijn werkkamer.' Veel over nagedacht?

'Een eerste zin ontstaat bij mij altijd intuïtief; als je te lang over de eerste zin gaat denken, wordt het niks. Deze zin was meteen goed. Ik wilde de stemming omschrijven die hoort bij de periode waarin het verhaal zich afspeelt. De dagen tussen Kerstmis en Oud en Nieuw hebben iets feestelijks, maar ook iets wezenloos en droomachtigs. Alsof het uit de tijd geknipte dagen zijn.'

2 Wie is jouw schrijversheld?

'Vroeger was het alleen maar Graham Greene, nu wisselt het tussen Greene en August Strindberg. Ook als je fictie schrijft, of misschien zelfs wel juist als je fictie schrijft, heb je altijd de keuze: ga ik met een bocht om de moeilijke dingen uit mijn eigen ziel heen of kan ik er in mijn verhaal precies dáár in duiken en mezelf genadeloos confronteren. Dat laatste doen zij. Ze hebben nooit alleen op hun talent vertrouwd, maar durven in hun werk te tonen dat het leven echt iets met ze heeft mogen doen.'

3 Heb je rituelen?

'Nee. Als ik er eenmaal lekker in zit, is schrijven een verslaving. Dan baal ik als ik ook maar even weg moet van mijn computer en leef ik het liefst in de werkelijkheid van mijn boek. Het leukste is dat ik vooraf meestal niet weet welke kant ik opga. Ik spin het plot niet uit, dus blijf ik zelf ook benieuwd hoe het afloopt.'

Wat fascineert jou zo aan bedrog?

'De breuk tussen voelen en denken. Mensen legitimeren hun vreemdgaan met de heftigheid van het gevoel: 'Dit gevoel is zo heftig, daar kan ik niet omheen.' Tegelijkertijd is er geen enkele soort liefde die zo berust op berekening als buitenechtelijke liefde. Omdat je continu, tot in je slaap, voortdurend aan het denken bent hoe je die liefde verbergt. Overspel wordt dus van de ene kant gedreven door gevoel, maar het bijeffect is dat de bedrieger, waar het gaat om zijn legitieme partner, een ontzettende boekhouder wordt.

'Mensen zeggen vaak dat bedrog iets tussen twee mensen is, dat ze daarom niet over andermans vreemdgaan willen en kunnen oordelen. Dat is een rekenfout. Vreemdgaan is iets tussen drie mensen. In het geval van Hero en zijn minnares weten twee mensen vijf jaar lang wat de derde niet weet. De bedrogene is ongewild een personage in het verhaal van twee anderen geworden.'

En mag het dan lekker uitzoeken met de nieuwverworven waarheid over zijn eigen leven; daar komt het in Vallende vorst op neer. In de woorden van Désirée, reflecterend op de nasleep van Hero's bedrog: 'Er zijn bakkenvol waarheid over mij heen gegooid, te veel waarheid - waarheid die vloekte bij wat ik geloofde dat de waarheid was. De waarheid over mijn eigen leven. Op mijn eigen verzoek.'

Het is daarom dat Van Brederode de vraag van haar zoon terecht vond, nadat hem was verteld dat Sinterklaas niet bestond. 'Het nare aan bedrogen worden, is niet alleen het idee dat twee anderen iets met elkaar delen waarvan jij geen weet hebt. Het ergste is het feit dat je willens en wetens bent voorgelogen door iemand van wie je zou denken dat hij van alle mensen in de wereld het minst graag tegen jou zou liegen.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden