Vreemd onafhankelijk

De Finse componiste Kaija Saariaho en de Libanees-Franse schrijver Amin Maalouf maakten samen de opera Émilie, over een vooruitstrevende heldin uit de Verlichting....

Ze deed onderzoek in de mechanica. Ze publiceerde over de eigenschappen van licht en vuur. Maar ze ging de geschiedenis in als de minnares van Voltaire: Émilie du Châtelet. Ze vertaalde Vergilius. Ze verbeterde Newton. Ze was niettemin zo vriendelijk Isaac Newtons Principia mathematica compleet te vertalen in het Frans.

Mevrouw de markiezin du Châtelet, geboren Le Tonnelier de Breteuil, 1706-1749. Natuurkundige en schrijfster. Tevens moeder en minnares. ‘Tja, vanwege dat laatste is ze nog een beetje bekend’, zegt Kaija Saariaho, componiste van de opera Émilie die vanaf donderdag te zien zal zijn in het Amsterdamse Muziektheater, twee weken na de premièrevoorstellingen in de Opéra van Lyon.

Zomaar wat vrouwelijkheid in de achttiende eeuw: Émilie was 19, toen ze werd uitgehuwelijkt aan een markies. Na vijf jaar huwelijk en drie kinderen kwam ze met haar man overeen dat ze gescheiden zouden leven binnen een huishouden. Een minnaar bracht haar in contact met de wiskundige De Maupertuis. Die onderwees haar in de astronomie. Toen ze bevriend raakte met Voltaire nodigde Émilie hem uit bij hun in huis te komen wonen. In een brief aan zijn koninklijke vriend Frederik II in Berlijn noemde Voltaire zijn vriendin Émilie ‘een groot man, met maar één gebrek, namelijk dat ze een vrouw is’.

Onder wetenschappers hulde Émilie zich in mannenkleren. Als ze een binnenplaats overstak, gingen andere vrouwen aan de kant staan, zodat ze niet in haar nabijheid gezien zouden worden. ‘Ik vrees dat ze weinig vriendinnen heeft gehad’, zegt Kaija Saariaho.

Saariaho, Parisienne uit Finland. Sinds de première van haar opera L’amour de loin in de Salzburger Festspiele van 2000 is ze, wat de Weense krant Die Presse onlangs noemde, ‘de leading lady in een premièrecarrousel van de internationale operahuizen’. Het stuk, gecomponeerd op een libretto van de Libanees-Franse schrijver Amin Maalouf, staat in modeluitvoeringen op cd en dvd. Het stuk was in Amsterdam te zien in het Holland Festival. Een tweede opera van Saariaho en Maalouf, Adriana Mater, werd in 2006 gemaakt voor de Parijse Opéra Bastille.

Dat stuk genoot de eer te worden uitverkoren voor een pilotstaking van de Franse vakbonden tegen een ontslagwet van het toenmalige kabinet-De Villepin. Later kwam de première alsnog, maar toen was het verslaggeversvolk uit vijftien landen alweer naar huis, wat de internationale coverage wel verkleinde.

‘Nooit meer een première in de Bastille’, zegt Saariaho, met een gezicht dat kort voor de eerste opvoering van haar Émilie op zeven dagen migraine staat. In de Opéra van Lyon, waar de artistieke leiding graag Parijs overtroeft met nieuw repertoire, lopen voor Saariaho’s Émilie intussen weer recensenten rond uit Frankfurt, Zürich, Wenen, Londen en Helsinki.

Maalouf, de in Beiroet geboren essayist en romancier die ook voor Émilie het libretto schreef, wil terzijde wel verklappen dat Du Châtelet voor hem een vage figuur was, tot Saariaho haar op zijn bord legde. Nu is hij verliefd op dit ‘sterke personage, met haar liefdes en met haar wetenschap, met haar fysieke passies. Een van haar mooiste uitspraken is: ‘Waarom leven we eigenlijk? Om dingen mee te maken, en daar hartstochten over te hebben.’ Ik vind dat ongelooflijk modern.’

‘Voor haar seksegenoten moet Émilie een rare zijn geweest’, zegt Saariaho. ‘Vreemd onafhankelijk.’ Ze kwam de dame op het spoor door een recente biografie van Élisabeth Badinter – een filosofe die onder Nederlanders meer bekend is vanwege haar ageren tegen de boerka dan door werken als Madame du Châtelet, Madame d’Épinay/ou l’ambition féminine au XVIIIe siècle.

En daar zit ze dan, Émilie. Ofwel: Karita Mattila. Mattila is de ‘prachtig eigenwijze sopraan’ aan wie Saariaho tien jaar geleden al een opera beloofde. De Finse vocaliste, die tot in de New Yorkse Metropolitan bekend staat als een flamboyante, desnoods voor een poedelnaakte Salome-presentatie te strikken exponent van het lyrisch-dramatische sopraanvak, heeft het in de rol van Émilie ogenschijnlijk rustiger dan als Salome in Salome of Leonore in Fidelio. Ze slijpt haar ganzeveer en ze zingt, hoogzwanger en vervuld van stervensangst, haar brieven en memoires. Ze theoretiseert over het vuur en maakt een gedicht voor het kind dat ze nog moet baren.

De sopraanstem stijgt comfortabel uit boven zacht zinderende, langzaam van timbre en harmonische kleur veranderende klankvlakken van strijkers en elektronica. Blazerslijntjes lopen er als zilveren draden doorheen. Het is een procédé waarvoor Saariaho al in de jaren tachtig de kiem legde, in composities als Lichtbogen, toen ze probeerde noorderlicht te herscheppen in klank.

Maar een rustkuur is het voor Mattila alles behalve. De sopraan is de spil van een anderhalf uur durend monodrama. Gezeten aan een schrijftafel, soms neerzijgend in kalme wanhoop, soms ronddolend in extase d’amour, bewoont ze in haar eentje een gestileerd sterrenfirmament. Omgeven door ronddraaiende passerpoten dist ze haar twijfels op. Planeten draaien zwijgend mee. Ze heten Voltaire, Newton, De Maupertuis, Saint-Lambert.

Van verdere ‘handeling’ is nauwelijks sprake. Zoals in L’amour de loin een troubadour de Middellandse Zee oversteekt en daarbij een flikkerend klank- en lichtbad doorkruist, zo doorkruist de vrouw in Émilie haar herinneringen. In de klanksubstantie mengt zich een klavecimbel, als getinkel uit de eeuw der Verlichting.

Émilie du Châtelet was bang dat ze zou sterven in het kraambed. Zwanger van een jongere minnaar, de dichter Saint-Lambert, schreef ze dat ze haar hart vasthield: te oud voor nog een bevalling. Ook hierin vond ze het gelijk aan haar zijde. Haar kind zag het licht maar zelf stierf Du Châtelet, 42 jaar oud, aan een embolie.

Saariaho studeerde in Helsinki een paar jaar schilderkunst, tegelijk met haar muziekstudie. Ze is synesthetisch, een eigenschap die maakt dat iemand klanken hoort bij visuele indrukken en andersom. ‘Maar ik heb geen absoluut gehoor. Rood in combinatie met een toonsoort, dat heb ik niet’, zegt ze, verwijzend naar de componist Olivier Messiaen, die deze kleur met onomstotelijke zekerheid ‘hoorde’ als E-groot. ‘Voor mij heeft klank te maken met lichtsterkte, met transparantie, met de dichtheid van een weefsel.’

De partituur van Émilie heeft ze voorzien van een opdracht aan de nagedachtenis van haar onlangs overleden vader. ‘Ik vond dat passend. Mijn vader was een supporter. Een beetje als de vader van Émilie du Châtelet, die een enorme steun voor haar was. Hij zag haar mogelijkheden en zocht, zo klein als ze was, geweldige contacten voor haar uit.’

Verdere verbanden tussen haar eigen werk en privéleven acht Saariaho afwezig of onbespreekbaar – in tegenstelling tot haar medeschepper Amin Maalouf. De 61-jarige schrijver heeft een poosje door de Opéra van Lyon gedwaald, voor hij kon aanschuiven bij de plaats van ontmoeting op een van de hogere etages (‘het is niet zo erg als in de Bastille, daar had ik constant een gids nodig’), en haalt er meteen de autobiografie bij. Zijn eigen vader, zegt Maalouf, was een van de eerste ‘feministen’ van Beiroet. Hij was journalist en richtte een tijdschrift op met de titel Voice of the woman.

‘Heel militant zelfs. Mijn grootvader richtte in Beiroet in 1912 al een school op met jongens en meisjes in één klas. Ongehoord voor die tijd.’ Maalouf, kleinzoon van een Turkse grootmoeder, zoon van een Engelstalige protestantse vader en een Franstalige Egyptische moeder van Grieks-katholieken huize, ging zelf in Beiroet bij de Jezuïeten op school, voor hij sociologie en economie studeerde en journalist werd van de Libanese krant an-Nahar. Hij blijkt bij de Jezuïeten in de klas te hebben gezeten met een van de broertjes Audi, van wie de jongere Pierre tegenwoordig de lakens uitdeelt bij de Nederlandse Opera.

De Émilies en Voltaires van de Verlichting, zegt Maalouf, auteur van onder meer De kruistochten gezien door de Arabieren (1983) en een historische roman over de Levant (De rots van Tanios) waarvoor hij de Prix Goncourt kreeg, zouden wat meer aandacht mogen krijgen van de wereld, inclusief de Europeanen. ‘De Verlichting heeft de wereld haar beschaving gebracht. Het is al erg genoeg dat het Arabische deel dat moment tot nu toe heeft moeten ontberen. Ik hoop dat daar ooit een Voltaire en Émilie zullen opstaan, want elke beschaving moet door een proces van twijfel en kritiek heen.’

Het Midden-Oosten had daarvoor moeten zorgen, treurt Maalouf. ‘In de Levant heeft lang een soort alchemie tussen West en Oost gezeten. Het gevoel bij het Westen te horen, én het vermogen het Westen van buitenaf te bekijken. Maar de wereld van de Levant is ingestort. Die verdwijning is een onderdeel van een barbarij die zowel de barbarij is van de islamitische wereld als een barbarij van het Westen. De ene wereld kijkt achterom. De andere is extreem in haar hegemonie, in haar overtuiging dat problemen alleen op een Westerse manier kunnen worden opgelost. Zolang dat niet wordt afgestopt door twijfel en kritiek, zal het conflict zich alleen maar verdiepen. De stemmen van de verzoening worden steeds zwakker. Op een dag zullen ze weg zijn.’

Zo bekeken, kan de arme opera-Émilie met haar hemelmetingen slechts het argeloze begin markeren van een licht dat nu bezig is weer aan alle kanten uit te doven. ‘De tendens om achteruit te bewegen zit op dit moment overal’, vindt Maalouf. ‘Ik ontken niet dat de Verlichting ook monsters heeft voortgebracht, maar de voornaamste richting was er toch een van redelijkheid en gezond verstand. In die zin was Émilie perfect. Ze was geen opinieleidster, maar wierp gewoon de boeien af die haar tijd haar oplegde over geest en lichaam – oké, ze kon het omdat ze van adel was.’

Gevoel en wetenschap – is dat niet zoiets als muziek bedenken en er elektronica op toepassen van het Parijse componistenlaboratorium Ircam? Saariaho: ‘Oké, daar zit iets van een parallel in, ik geef het toe.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden