NIEUWSPilgrims in Museum De Lakenhal

Vraagtekens bij schilderij in De Lakenhal dat vertrek van de Pilgrims naar de VS zou uitbeelden

Kunsthistoricus Otto Nelemans denkt dat het niet om de gelovige pioniers gaat, maar om een anoniem soldatenregiment. De eigenaren en de conservator van De Lakenhal weten het zeker: dit zijn wel degelijk Pilgrims.

A. Willearts - Het vertrek van de pilgrims uit Delfshaven (1620).Beeld Rose-Marie and Eijk de Mol van Otterloo Collection

Op een zanderige rivieroever staat een bont gezelschap: mannen, vrouwen en kinderen. Sommigen uitgerust met attributen die je associeert met het slagveld. Ze gebaren en kijken naar elkaar, en ook naar het grote schip dat zo de fortificaties zal passeren en uit het zicht verdwijnen.

Dit zien we op een paneeltje van 26 bij 47 centimeter, in 1620 geschilderd door Adam Willaerts (in 1577 geboren in Londen en in 1664 gestorven in Utrecht) en toebehorend aan verzamelaars Eijk en Rose-Marie de Mol van Otterloo. Het heet Vertrek van de Pilgrim Fathers vanuit Delftshaven. Althans, zo heet het op de tentoonstelling over diezelfde Pilgrims in Museum De Lakenhal in Leiden. Een omstreden naam.

Maar eerst even een korte opfriscursus omtrent de Pilgrims zelf: dat betrof een groep Engelse puriteinse calvinisten die vanwege hun geloofsovertuigingen het vaderland ontvluchtten, en in Leiden belandden. Dit gebeurde in 1609. Om niet nader te noemen redenen koerste een deel van de groep elf jaar later richting Southampton, en vandaar Westwaarts, richting de Verenigde Staten, waar men zich permanent vestigde (zie balkon).

Uitgewuifd door de achterblijvers zou men in de nazomer van 1620 Delftshaven hebben verlaten. Dit moment zou door Willaerts op het paneel zijn vereeuwigd.

Maar de kunsthistoricus Otto Nelemans (73) kan zich in die zienswijze niet vinden. Sterker, de voormalige tandarts en Willaerts-kennner meent dat er geen enkele reden is om aan te nemen dat de voorstelling het afscheid van de Pilgrims betreft. Volgens Nelemans toont het schilderij een groep Hollandse soldaten, zoals Willaerts er wel meer schilderde. Zíjn ideale titel: Inscheping van een gevechtseenheid aan een Nederlandse rivier.

Uiteraard heeft hij daarvoor de nodige argumenten paraat.

Om te beginnen is er het schip. Dat is volgens Nelemans weliswaar geschikt om een stad mee te belegeren, maar niet om een tocht over de Noordzee te maken (want: te klein). Ten tweede: de locatie. Als het schilderij inderdaad Delftshaven toont, dan zou de stad op de achtergrond Rotterdam zijn, en de kerk rechts de Sint-Laurenskerk. Echter, dat is onmogelijk, want het afgebeelde gebouw heeft een andere spits dan de kerk in kwestie indertijd, en is qua profiel diens exacte spiegelbeeld – exit een topografisch correcte weergave dus. Het derde punt: het gezelschap op de oever. Afgezien van de vrouwen rechts bestaat dat geheel uit gewapende mannen en zogenaamde marketentsters. Geen religieuze minderheden dus, aldus Nelemans, maar troepen van het leger.

Het belangrijkste argument tegen de huidige titel is volgens Nelemans echter dat er in de voorstelling niets specifiek valt te verbinden aan de Pilgrims: geen kleding, geen symboliek, geen bedroefde groep achterblijvers ook.

Otto Nelemans: ‘Verslagen uit die tijd vertellen dat er bij het afscheid menig traan werd gelaten, maar dit schilderij maakt op mij juist een vrolijke indruk.’ Allemaal redenen om de titel van het schilderij te beschouwen als een gevalletje wishful thinking, stelt de kenner. En het schilderij zelf als een vreemde eend binnen de Pilgrims-expositie.

Vinden ze dat bij de Lakenhal bij nader inzien ook?

Jori Zijlmans, conservator geschiedenis, geeft direct toe dat de titel niet in beton is gegoten. Het paneel kreeg die aanduiding vrij recent toebedeeld door Jeremy Bangs, directeur van het Leiden American Pilgrim Museum, nadat het in de jaren zeventig nog onder de hamer kwam als The Departure of the Pilgrims from Delft. De eerste zin op het begeleidende tekstbordje in de expositie luidt dan ook: ‘Mogelijk verbeeldt dit schilderij het vertrek van de Pilgrims.’ ‘Mogelijk’,  inderdaad. Zijlmans nam het werk in de eerste plaats op in de tentoonstelling vanwege zijn evocerende kracht: het roept de wereld van de Pilgrims op, zoals de opgezette wilde beesten en contemporaine lectuur elders in de expositie dat ook doen. Tegelijk herkent ze in de voorstelling wel degelijk de betreffende episode.

Het is, zegt Zijlmans, ook prima mogelijk om beeldelementen aan te wijzen die direct aan de groep zijn te verbinden. Zijlmans: ‘Het gezelschap telde zo’n veertig mannen, dertig vrouwen, en kinderen, gekleed in allerhande kleuren, en niet, zoals vaak is gedacht, enkel in zwart – dat zie je terug op het werk. Verder waren er twee honden aan boord. Die zie ik eveneens. Tot slot zou men om piraten van het lijf te houden en het land te koloniseren goed bewapend zijn geweest. Nou, aan wapens op dit schilderij geen gebrek.’

Wat betreft het argument van het afgebeelde niet zee-waardige schip: dat klopt, zegt Zijlmans. Maar, voegt ze eraan toe, het schip waarop de Pilgrims overstaken wás ook niet zeewaardig: ‘De Speedwell, weten we, lekte als een gek. Wanneer ze boven de zoveel knopen voer, sijpelde er water langs de spanten.’

Tel daarbij op dat Willaerts sommige topografische details manipuleerde, en dat de mensen op de kade geen afscheid nemen, maar wachten om aan boord te gaan, en Zijlmans ziet weinig reden waarom Het Vertrek van… niet Het Vertrek van… zou moeten heten.

Volgens Otto Nelemans is die titel op het schilderij geplakt vanuit economische motieven. Een afbeelding van de Pilgrims, stelt hij, is voor kopers interessanter, dan een afbeelding van een regiment anonieme soldaten. Zijlmans betwist die aanname: ‘Jeremy Bangs kwam tot deze nieuwe titel buiten de invloedssfeer van de kunsthandel. Bovendien, het woord Pilgrims zat al in de titel toen het paneel halverwege de jaren zeventig voor het eerst onder de hamer kwam.’

Waarmee ze niet wil zeggen dat de titel niet mag worden aangevochten. Sterker, Zijlmans was van plan om rond de opening van de expositie een expert-bijeenkomst te organiseren rond het schilderij, maar dat plan werd getorpedeerd door de corona-pandemie – wellicht dat het er dit najaar alsnog van komt. Zijlmans: Het blijft een interessante discussie. Al is het de vraag of we nóg dichterbij de waarheid gaan komen.’

Pilgrims naar Amerika – en de grenzen van vrijheid, De Lakenhal, Leiden, t/m 13 september, 2020

PILGRIMS IN DE VERENIGDE STATEN

De Pilgrim Fathers (niet te verwarren met de Founding Fathers, de ondertekenaars van de Amerikaanse onafhankelijkheidsverklaring) was een groep religieuze puriteinen. Na een verblijf van elf jaar in Leiden voeren een dikke honderd van hen in 1920 met de Mayflower naar Amerika waar ze Plymouth Colony stichtten (Massachusetts). Rond de Pilgrims ontstond een cultus die tot op heden voortleeft. De Thanksgiving Day-traditie, bijvoorbeeld, zou teruggaan op de viering van de eerste oogst van de Pilgrims, alsook op het Leidens Ontzet (3 oktober)

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden