INTERVIEW

Vraag Charlie Kaufman niet naar de betekenis van zijn film

Charlie Kaufman, de man aan wiens brein Being John Malkovich ontsproot, maakte zijn eerste animatiefilm. Over de depressieve schrijver van een bestseller. V sprak hem in Venetië.

Beeld uit Anomalisa. Beeld .

Ze proberen het altijd weer, maar het heeft weinig zin: Charlie Kaufman vragen naar de betekenis van zijn films. 'Ik voel me daar niet prettig bij', waarschuwt de 56-jarige Amerikaanse scenarist en regisseur zo beleefd mogelijk. De Italianen in het festivalpaleis te Venetië geven niet op. Een voor een vragen ze de microfoon, om vervolgens een filosofische uitleg te geven van de film die ze zojuist hebben gezien, in bloemrijk en meanderend Italiaans. En of Kaufman dan even wil bevestigen dat hun interpretatie correct is. 'Kijk, dit bedoel ik', zegt de filmer tegen de zoveelste vraagsteller. 'Jouw uitleg is prachtig. Waarom zou ik zeggen dat je ernaast zit? Dat wat jij net vertelde, dat was jouw film, wat jij zag. Hoe kan ik meer gelijk hebben dan jij?'

Anomalisa is Kaufmans eerste animatiefilm, in samenwerking met tekenaar Duke Johnson (36). In stop-motion, met echte poppen die vervolgens met computertechnieken zijn bewerkt zodat de figuurtjes aaibaar lijken. Niet levensecht, wel levend. 'Het doel is dat je tijdens het kijken vergeet dat je naar animatie kijkt.'

Anomalisa volgt de depressieve en verwarde schrijver van een bestseller over klantenservice: How May I Help You Help Them? De man is gastspreker op een zakelijke conferentie voor telefonisten, fans van zijn werk. Met een van hen, de onzekere Lisa, beleeft hij een affaire.

Charlie Kaufman (links) en Duke Johnson (rechts) op het Filmfestival van Venetië. Beeld EPA

Menselijke geest

Kaufman geldt als een van de origineelste scenaristen van de laatste decennia. Hij won een Oscar voor zijn script van Eternal Sunshine of the Spotless Mind (2004) en werd genomineerd als schrijver van Being John Malkovich (1999) en Adaptation (2002). Films die zich, soms op onnavolgbare wijze, deels afspeelden ín de menselijke geest.

Ook het zowel geestige als pijnlijke Anomalisa is een cerebraal avontuur, vol intermenselijk ongemak. Dat álle gezichten in de film sterk op elkaar lijken, is significant. Net als de naam van het hotel waar de film zich afspeelt: het Fregoli; het Syndroom van Frégoli is de aandoening van iemand die ervaart dat iedereen eigenlijk dezelfde persoon is. 'Eh ja, het personage heeft dat syndroom', bevestigt Kaufman. 'Ongeveer dan. Metaforisch, of symbolisch.'

Toen hij zijn grote successen vierde als scenarist, liet de schuchtere Kaufman zich zelden zien bij publieke aangelegenheden. Toen hij wel móést, bij Synecdoche, New York (2008), zijn regiedebuut over de gekwelde toneelregisseur Caden Cotard (Philip Seymour Hoffman), die een complete stad optrekt als toneeldecor. Ook die film verwees naar een zeldzame psychische aandoening: het Syndroom van Cotard, waarbij mensen denken dat ze dood zijn of niet bestaan. 'Ik denk dat iedereen wel een of andere geestelijke afwijking heeft, bij gebrek aan een beter woord. Iedereen heeft een subjectieve kijk op de wereld.'

Iets van de conditie van het hoofdpersonage in Anomalisa herkent hij wel, zegt Kaufman een dag na de première in een interview. 'Hij is afgestompt. Dat maak ik ook wel mee, in perioden. Het is een vorm van depressie. Ik raak verveeld met mezelf en projecteer die verveling vervolgens op de wereld. Terwijl alles interessant is, zolang je er maar voor openstaat.'

Nicolas Cage in Adaptation. Beeld AFP

Persoonlijk

Als omvangrijke en dure productie maakte Synecdoche, New York verlies, en sommige critici noemden Kaufmans film te navelstaarderig. Dat deed pijn. Kaufman vatte de kritiek persoonlijk op. Vervolgens bleef het stil: een pilot voor een tv-serie kreeg geen vervolg, en Hollywood voelde weinig voor een filmversie van Anomalisa, een script dat Kaufman oorspronkelijk schreef als toneelstuk voor de radio.

De digitale investeerderdienst Kickstarter bood redding: niet eerder wist een filmer zo snel geld te verzamelen. 400 duizend dollar, gedoneerd door fans, waarna een grote financier bijsprong voor de rest van het budget. Anomalisa kreeg het stempel R van de Amerikaanse keuring, vanwege een grafische-animatieseksscène die eerder teder en eerlijk is dan expliciet.

Dat hij een klantenservicegoeroe koos als hoofdpersonage, is vanwege Kaufmans eigen ervaring in die niche: Toen hij nog niet kon leven van zijn werk als scenarist, kluste Kaufman tien jaar lang bij als callcentermedewerker. 'Je moet in zo'n beroep doen alsof je de klanten aardig vindt, maar eigenlijk haat je ze.'

Toen de filmer zich gereedmaakte voor vertrek naar Venetië, leerde hij dat het ook anders kon. 'Ik had zó een aardig gesprek met ene Gene van AT&T, toen ik belde om mijn telefoon bij te stellen voor Europa. Wel 25 minuten lang hebben we gepraat over dingen waar ik eigenlijk weinig van af weet, zoals het weer en sport. Nu weet ik toevallig dat ze die gesprekken opnemen. Dus ik hoop maar dat Gene niet ontslagen is.'

Eerste animatieleeuw?

Anomalisa, de stop-motionanimatiefilm van Charlie Kaufman (hier op de foto met rechts co-regisseur Duke Johnson) werd door zowel pers als publiek zeer goed ontvangen op het filmfestival in Venetië. Mocht de jury onder leiding van regisseur Alfonso Cuarón de film zaterdag bekronen met de Gouden Leeuw, dan zou dat voor het eerst in de geschiedenis van het festival zijn dat een animatiefilm de hoofdprijs wint.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.