Vormgever die met beeld de voorstelling regisseerde

Nicolaas Wijnberg ontwikkelde zich van figuratief schilder en lithograaf tot een steeds minimalistischer werkende, onmisbare theatervormgever...

In het Amsterdamse woonhuis van Ton Lutz hangen diverse schilderijen en portretten van Nicolaas Wijnberg. ‘Mijn geliefde en dierbare vriend Nicolaas Wijnberg’, zoals Lutz hem noemt. Beide mannen zijn gedurende vele jaren in het Nederlandse theater artistiek aan elkaar verbonden geweest: Lutz als regisseur, Wijnberg als zijn vaste decorontwerper. Samen maakten zij theatrale verbeeldingen van het klassieke wereldrepertoire: de Grieken, Shakespeare, Tsjechov.

Nicolaas Wijnberg is zondag op 87-jarige leeftijd, na een kortstondig ziekbed, in het Rosa Spier Huis in Laren overleden. Met zijn dood verliest de Nederlandse theaterwereld een van zijn grote pioniers die ook als beeldend kunstenaar zeer veelzijdig was. Van huis uit was hij lithograaf, maar hij schilderde, tekende, ontwierp boekomslagen en affiches en maakte grafiek. Wijnberg was met Hans Snoek en Hans van Norden oprichter van het Scapino Ballet. In 1967 richtte hij samen met Van Norden ook De Realisten op, die zich afzetten tegen de abstracte kunst van Cobra.

Omdat hij graag grote wandschilderingen wilde maken, belandde hij min of meer bij toeval in het theater. Want dat was in die tijd de plek waar grote decorschilderingen gebruikelijk waren.

Wijnberg is zijn loopbaan als theatervormgever dan ook begonnen als figuratief schilder van grote achterdoeken. In de roemruchte Tsjechov-regies van Sjarov maakte hij schilderingen van kersentuinen en Russische landgoederen.

Maar Wijnberg is nooit in die ene stijl blijven steken. Hij veranderde met de tijd, en gaf daaraan niet zelden zelf de eerste impuls. Zijn decorontwerpen werden steeds minimalistischer. Zo bestond zijn toneelbeeld voor Oom Wanja van Globe uit een enorme kale achterwand met alleen wat meubeltjes ervoor.

De combinatie Wijnberg-Lutz heeft in vele producties prachtig theater opgeleverd. De glorietijd van het duo lag in de jaren zestig en zeventig, bij gezelschappen als het Rotterdamse Toneel en Globe. Toen Lutz naar Het Publiekstheater ging, verhuisde Wijnbergen met hem mee. Voorstellingen als Elektra, Medea en De Kersentuin werden in die begintijd van het Amsterdamse gezelschap legendarisch. Wijnberg week daarin steeds verder af van de illustratieve kant van de theatervormgeving en vond aansluiting bij de ruimtelijke vormgeving.

Hans Croiset, destijds artistiek leider Het Publiekstheater, beschouwt Wijnberg als een decorontwerper die zeker niet slaafs deed wat de regisseur van hem verlangde. Croiset: ‘Eigenlijk was hij een dramaturg, die samen met Lutz de te spelen stukken uitvoerig besprak. In die zin is hij van groot belang geweest voor het Nederlandse toneel van na de oorlog.’ Wijnberg was volgens Croiset allerminst een plaatjesmaker, hij ‘regisseerde als het ware met beeld een voorstelling, zoals Lutz dat deed met tekst en mise-en-scène.’

Een van de meest geniale ontwerpen van Wijnberg is zijn toneelbeeld van Midzomernachtsdroom van de Nederlandse Comedie. Een grote oplopende zwarte speelvloer met twee ladders die tot de nok van het theater reiken. Dat was zijn even ingenieuze als simpele verbeelding van het magische woud, waarin hij nu zelf verdwenen is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden