VOORTDUREND OP REPEAT

Vervolgen, imitaties, remakes – Hollywood stort zich fanatiek op de herhaling van succesfilms. Superman keert terug met de Marlon Brando van 28 jaar geleden....

Superman Returns begint met de stem van een dode acteur. Op een religieuze toon spreekt Marlon Brando, als van de planeet Krypton afkomstige geleerde, zijn jonge zoon Kal-el toe, die op aarde een leven zal gaan leiden als Superman. ‘De vader wordt de zoon en de zoon wordt de vader.’

De monoloog van Brando is afkomstig uit Superman: The Movie van Richard Donner uit 1978, het eerste deel van de serie van vier Superman-films die in de jaren zeventig en tachtig werd gemaakt. De gerecyclede scène plaatst de nieuwe film in die traditie. Maar vooral is het hergebruik typerend voor de eindeloze herhaling die zich van de Amerikaanse filmstudio’s meester heeft gemaakt.

In de zomer van 2003 spraken sommige critici nog licht verbaasd over ‘the summer of sequels’, toen kort na elkaar de tweede X-men-film, Star Wars: Episode II en The Matrix Reloaded werden uitgebracht. Inmiddels zou zo’n reeks releases niet meer opvallen. Van Mission Impossible III en Pirates of the Caribbean II tot Superman Returns en de filmversie van de televisieserie Miami Vice is vrijwel elke grote productie inmiddels een vervolg, een remake, of een imitatie van een eerder succes.

Vanuit economisch oogpunt is die voortdurende zelfherhaling niet onbegrijpelijk. De filmindustrie van Hollywood zou wel eens de meest riskante bedrijfstak kunnen zijn die er is. De kosten van een film als Superman Returns worden op ruim tweehonderd miljoen dollar geschat, de bijbehorende marketingcampagnes voegen daar nog enkele tientallen miljoenen aan toe. Of die kapitalen worden terugverdiend, wordt vervolgens beslist in twee of drie dagen – het allesbepalende openingsweekend.

De resultaten van films zijn nauwelijks te voorspellen, waardoor producenten slechts één houvast hebben: het succes van de herhaling. Een aanzienlijk deel van het publiek van een blockbuster gaat zonder aarzeling naar het vervolg. Films die dezelfde titel hebben als een succesvolle voorganger roepen daarmee alleen al positieve associaties op. Een reclamecampagne werkt het best als de naam van het product al bekendheid heeft.

Zo bekeken moet Superman Returns eruit hebben gezien als een ideale productie: over de van Krypton afkomstige superheld werden behalve de vele stripverhalen van DC Comics, ook verschillende televisieseries gemaakt en de vier verfilmingen met Christopher Reeve in de hoofdrol.

Naar die bronnen kon gemakkelijk een verhaallijntje worden samengesteld dat de vaste patronen volgt. Met de nieuwe acteur Brendan Routh in de hoofdrol – zonder twijfel gecast omdat hij zo sterk op Reeve lijkt – is nagenoeg alles hetzelfde gebleven in Supermans wereld. Hij werkt als Clark Kent bij de krant The Daily Planet en redt als Superman mensen in nood. Alleen kryptonite, het gesteente van de planeet waar hij werd geboren, maakt hem kwetsbaar.

Hele regels dialoog keren terug. In de eerste Superman-film, van Richard Donner, redde de held de vrouw van wie hij houdt, journaliste Lois Lane, uit een onbestuurde helikopter. Nadat hij haar had neergezet, merkte Superman met droge humor op dat vliegen toch nog steeds de veiligste manier van reizen is. In Superman Returns redt hij Lois Lane uit een neerstortend vliegtuig: de digitale effecten van de scène zijn in de versie van regisseur Bryan Singer veel overtuigender dan voorheen, de stunts beter uitgevoerd; maar het grapje is exact hetzelfde gebleven.

Het laat zien dat de esthetiek van de herhaling waardoor blockbusters worden beheerst, een manier van denken is die niet alleen bepaalt welke films er worden gemaakt. Het is in veel blockbusters ook het principe achter elk beeld en elke scène geworden.

Bekende gezichten en bekende locaties waren te vinden in elke opname van Mission: Impossible III, waarin het profiel van Tom Cruise bijvoorbeeld gefilmd werd met Vaticaanstad op de achtergrond. The Da Vinci Code van Ron Howard – geen remake, wel de verfilming van een overbekende bestseller – voerde de stijl tot een extreem door met een aaneenschakeling van shots van de Mona Lisa, de Eiffeltoren en de Man van Vitruvius: iconen die stuk voor stuk herkenning oproepen.

Filmmakers lijken op zoek naar het gevoel van herkenning van toeristen die bij een attractie aankomen waarover ze alles al weten – en zo bewegen ook de acteurs zich door hun films.

In 1978 was de scène waarin voor het eerst het eiland van kristal werd getoond, waar Superman kennismaakt met de cultuur van zijn overleden vader, een magisch moment: de ontdekking van iets nieuws en wonderbaarlijks. Nu is in Superman Returns de aankomst op datzelfde eiland een routineus bezoek aan een plek die vroeger betekenis heeft gehad. Lex Luthor, gespeeld door Kevin Spacey, legt als een reisleider aan zijn gezelschap uit wat er te zien is: ‘Dit is de plek waar hij leerde wie hij was.’

Als hij de technologie in werking zet en de – digitaal opgepoetste – beelden van Brando over de kristallen wanden verschijnen, die spreekt met zijn vreemde, binnensmondse dictie, wordt even iets opgeroepen uit die lang vervolgen tijd. Achtentwintig jaar oude opnamen van een acteur die inmiddels al twee jaar dood is, zorgen voor de meest levendige ogenblikken in Superman Returns.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden