Voorstelling De Mensheid is een cynische poging de slechtheid van de mens te verdedigen

interview Arnon Grunberg en Josse de Pauw

Schrijver Arnon Grunberg waagt zich weer op de planken, in een stuk op basis van zijn eigen werk. De Mensheid is een cynische poging onze inslechte soort te verdedigen.

Arnon Grunberg Foto Kurt van der Elst

'Aan mij is geen groot acteur verloren gegaan, nee hoor, ben je gek! Hoewel Jan Ritsema, een vriend en theatermaker, na het zien van De Mensheid wel tegen mij zei dat dit mijn beste acteerprestatie tot nu toe is. Misschien komt dat omdat het me echt niets meer kan schelen. Een aanzienlijk deel van het stuk zit ik op het podium en dan kijk ik naar het publiek en denk: 'Denken jullie dat ik bang ben voor jullie? Jullie moeten bang zijn voor mij.' Zo geef ik mijzelf een houding. Vroeger, zeker in Am Ziel, had ik toch elke avond weer het gevoel dat ze me zouden gaan verscheuren.'

Het is gevoeglijk bekend dat Arnon Grunberg in zijn jonge jaren graag acteur wilde worden. Dat lukte niet, en hij werd schrijver. Niettemin is hij geregeld op het podium te zien, als acteur in een theatervoorstelling. Zoals nu in De Mensheid van het Vlaamse theaterproductiehuis LOD, gebaseerd op zijn boek De Mensheid zij geprezen uit 2001. Eerder zagen we hem al in Am Ziel van de Oostenrijkse schrijver Thomas Bernhard en in The Future of Sex van de Rotterdamse theatergroep Wunderbaum. Kennelijk lukt het hem toch zijn heimelijke acteerambities af en toe te bevredigen.

'Nou ja, heimelijk, ik doe het in het openbaar, en het is een ambigu genoegen. Ook is er een verschil tussen die drie producties. In Am Ziel speelde ik in een echt toneelstuk en moest ik mij nauwgezet aan de tekst houden. Het was aangenaam om te doen, maar toch kon ik mij niet aan de indruk onttrekken dat de actrices mij als een amateuristische indringer zagen die bezig was met broodroof. The Future of Sex was mijn eigen tekst, gebaseerd op improvisaties van Wunderbaum. Dat was een heel fijne samenwerking. Het genoegen was daar het improviseren.'

Verdedigen

Grunberg schreef De Mensheid zij geprezen in 2001, een paar maanden voor 9/11, als een hedendaagse variatie op Erasmus' Lof der zotheid. Hij vond dan ook dat zijn versie net zo radicaal moest zijn als die van Erasmus. Het werd een nogal cynisch en misschien ook somber traktaat, in de vorm van een rechtszaak waarin een advocaat de verdediging van de beproefde mensheid op zich neemt.

'Wat mij intrigeert, is dat in de romankunst of de toneelliteratuur de mens vrij consequent monsterlijk wordt afgeschilderd. Voor zover er helden zijn, Antigone bijvoorbeeld, loopt het daar slecht mee af. Wat zegt het over onze soort en misschien ook over onze cultuur, dat wij kennelijk zo veel onbehagen voelen over wie wij zijn? Van daaruit ben ik op de figuur van de advocaat gekomen die de mensheid verdedigt, zoals Erasmus de zotheid verdedigt en aanprijst. Dat alles wilde ik met zo min mogelijk sentimentaliteit laten zien. Ik heb nog steeds een hekel aan sentimentaliteit, maar ik ben ook bereid toe te geven dat het monster dat de mens kennelijk is ontroerend kan zijn.'

In De Mensheid speelt Grunberg samen met de Vlaamse acteur Josse De Pauw, die hem voor dit project vroeg. De Pauw: 'Ik heb De Mensheid zij geprezen indertijd gelezen en het zat altijd wel ergens in mijn hoofd. Arnon ontvouwt een niet al te vrolijk beeld van onze samenleving, er wordt heel wat ellende over de lezer uitgestort. Maar gelukkig valt er ook veel te lachen, er zitten veel rake zinnen in. Zo is de getuigenbak gevuld met uiteenlopende types als Stanley Kubrick, Marlène Dumas, Bertolt Brecht, Honoré de Balzac en Elfriede Jelinek, die azijnpissers, halfbakken intellectuelen, verwarde filosofen en geperverteerde romanschrijvers worden genoemd. Voor mij gaat het boek vooral over dat wij als mensheid niet zo veel moeten willen, dat we de lat niet al te hoog moeten leggen en onze verwachtingen wat moeten bijstellen.'

Arnon Grunberg en Josse de Pauw Foto Kurt van der Elst

Samenwerking

Een gemeenschappelijke kennis van Grunberg en De Pauw, een dokter uit Genk, bracht de schrijver en de theatermaker samen. Deze man wilde dat er van het boek een theaterversie zou komen. Daarna is De Pauw gaan praten met de Vlaamse journalist en publicist Mark Schaevers. De Pauw: 'Mark vond De Mensheid zij geprezen niet Grunbergs sterkste tekst, omdat hij te weinig logisch is onderbouwd. Maar dat vind ik juist leuk voor in het theater, dat het alle kanten uitschiet. Mark zei ook: misschien moeten we Grunberg zelf vragen mee te spelen, volgens mij doet hij dat graag. Arnon wilde wel, op voorwaarde dat we dit seizoen niet meer dan 28 keer spelen. Hij is een drukbezet man. Gelukkig heeft hij zich al vastgelegd voor een herneming in 2019.'

Grunberg: 'Josse heeft me ervan overtuigd dat ik aan de voorstelling mee moest doen. Hij wilde mij ter verantwoording roepen voor de inhoud van het boek en vooral de naar zijn opvatting radicale teksten daarin. Zo vindt hij dat wat ik in het boek over het huwelijk en de liefde beweer bikkelhard. Dat vond ik niet alleen een goed idee, ik vond het ook laf om te zeggen: dat doe ik niet.'

De Pauw: 'Anders dan misschien veel mensen denken is Arnon een beminnelijk man die zich goed thuis voelt bij ons. Ik trek graag met hem op. Of hij een groot acteur zou zijn geworden? Geen idee, wel een persoonlijke acteur, denk ik. Hij staat graag op een podium, is daarop een solide persoonlijkheid en heeft veel te zeggen. Er zijn weinig acteurs die hem dat nadoen.'

Grunberg: 'Josse geeft mij het gevoel dat ik echt alles kan maken, dat ik kan doen wat ik wil doen op dat podium, dat het wel oké is - daaruit blijkt zijn professionaliteit. Hij is niet bang, hij zegt niet tegen mij: dit zijn de lijntjes en je blijft erbinnen.'

'Genoeg! Genoeg! Hou op mij toe te juichen. Ik wil geen applaus. Geld wil ik ook niet. Ik doe dit pro deo. Ik doe dit omdat de mensheid een prachtig ras is, een intelligent ras - het neusje van de zalm. Wij zijn denkers, grote denkers. Schoonmakers zijn wij ook, als het moet. Wij hebben het geld uitgevonden, de magnetron, de broederlijkheid, de koekoeksklok, de wollen trui, de gelijkheid. Ook het Rode Kruis is een uitvinding van mijn cliënt, en de humor.'

(Fragment uit De Mensheid zij geprezen).

Josse de Pauw Foto Kurt van der Elst

De voorstelling

Ook de voorstelling heeft de vorm van een rechtszaak, waarin De Pauw de advocaat speelt en Grunberg de schrijver - de schrijver als personage in het stuk én de schrijver Grunberg zelf. Het eerste deel is een uitgebeende versie van het boek, daarna kantelt de voorstelling behoorlijk en gaan De Pauw en Grunberg een veel losser verbaal gevecht aan. De Pauw: 'Op dat moment kan Arnon gaan improviseren en dat doet hij dan ook graag, en iedere avond weer anders.'

Grunberg: 'Het gaat over de discrete charme van de opportunist, waarbij het publiek mag uitmaken wie opportunistischer is: de schrijver of de advocaat.'

De Mensheid is intussen een aantal keren in België gespeeld en vanaf komende week ook in Nederland te zien. Grunberg: 'Theater blijft magisch. Hoewel de herhaling, het elke avond opnieuw spelen van hetzelfde stuk, mij op den duur erg zou tegenstaan. Meer dan met die andere twee producties voel ik het kwartier voor we beginnen als een soort wachten op de executie. Dat heb je met schrijven toch minder. Maar eenmaal op het podium gaat dat over. Ik heb echt het idee, maar misschien is dat een illusie, dat Josse het fijn vindt om met mij daar te staan. Daarom durf ik meer.'

De Mensheid door LOD is te zien op 10 en 11/8 in Festival Boulevard Den Bosch, 19/8 Cultura Nova Heerlen, 8/11 Rotterdamse Schouwburg en 11/11 in Stadsschouwburg Utrecht.

Claron McFadden

LOD is een productiehuis in Gent dat voornamelijk muziektheater maakt. Josse De Pauw werkt daarbij vaak samen met allerlei muzikanten. Zo doen aan De Mensheid ook de sopraan Claron McFadden en componist en pianist Kris Defoort mee. De Pauw maakte bij LOD eerder al de solovoorstelling De Helden over hedendaags heldendom. Die productie stond afgelopen weekend op Festival Boulevard.