reportage

Voorouders centraal in Schweigmans 'Erf'

Een landgoed en een half dorp aan spelers, daarmee bouwt Boukje Schweigman buitenvoorstelling Erf. Over leven, sterven en doorgeven. Het eerst te zien op Oerol.

Vrijwilligers doorkruisen in allerlei gedaanten het 'voorouderveld' op Landgoed 't Haveke in Eefde.Beeld Sanne De Wilde

Nog even, dan bindt de 64-jarige Harry ter Heegde uit Deventer zijn tentje achterop om van de Achterhoek naar Terschelling te fietsen. IJs en weder dienende speelt hij tijdens Oerol een week mee in de nieuwe locatievoorstelling Erf van theatermaakster Boukje Schweigman en scenograaf Theun Mosk, gemaakt met mezzosopraan Nora Fischer, componist Eric Thielemans en kostuumontwerpster Cocky Eek.

Als het aan hem ligt, reist de senior daarna ook mee met Erf naar Utrecht, voor zijn part met tent en fiets. En stiekem droomt hij van een overtocht naar Engeland, waar het grote locatieproject in het najaar ook staat geprogrammeerd op het Norfolk/Norwich Festival.

Daar zullen ze, net als in de Achterhoek, West-Terschelling en Utrecht, opnieuw lokale vrijwilligers rekruteren voor optredens tijdens deze woordeloze buitenvoorstelling. Maar Ter Heegde heeft zich inmiddels vanuit het niets onmisbaar weten te maken. 'Ik sta overal met mijn neus vooraan. Ik doe alle oefeningen en warming-ups mee en ben niet bang een speelster over mijn schouder te gooien.' Trots: ' Ik ben, geloof ik, inmiddels kernlid.'

Beeld Sanne De Wilde

Try-outs

Eerst spelen ze deze Hemelvaarts-dagen nog try-outs in Eefde, bij Lochem, tijdens het Festival De Tuin der Lusten op het zonovergoten Landgoed 't Haveke. Deze middag wordt Ter Heegdes debuut, op een steenworp afstand van zijn geboortegrond. 'Ik ken geen theater. Ik heb altijd in de jeugdzorg gewerkt, ook theater hoor. Dit is nieuw. En mooi om mee te maken. Mijn dochter, pas twee jaar uit huis, heeft voor het eerst gezegd dat ze trots op mij is.'

Een oproep in de Stentor was genoeg om Ter Heegde over de streep te trekken. Schweigman zocht vrijwilligers voor haar nieuwe voorstelling over de eeuwige cyclus van leven en dood en over dat wat van generatie op generatie wordt doorgegeven. Aan krachten én lasten. Eén zinnetje raakte hem: 'Boukje schreef dat ze zich een klein maar wezenlijk schakeltje voelt in een groter geheel van generaties. Dat heb ik ook. Je geboorte is toevallig, afhankelijk van ontmoetingen van voorouders. Maar als je er eenmaal bent, geef jij het leven door.'

Om die eeuwige cyclus van geboorte, leven en dood te verbeelden, steken vijftig vrijwilligers - verschillend in leeftijd en meer vrouwen dan mannen - in allerlei gedaanten en kostuums een groot open terrein over: het 'voorouderveld', in de woorden van Schweigman. Als echo's uit een ver verleden doemen ze op vanuit de donkere bosrand, een halve cirkel rode beuken, uniek voor Landgoed 't Haveke. Soms dragen ze elkaar, soms bijlen, lange jassen of juten zakken gevuld met hooi. In de verte lijken de aardse balen bijna op mens-figuren en de sjouwers op boeren uit het oeuvre van Vincent van Gogh. Mezzosopraan Fischer steekt het grasveld zingend over, gehuld in een bloedrode jas en dito laarzen, improviserend op een zelfgemaakt mantra uit een Noors kerstliedje. 'Ik ben net een Roodkapje in een groen knollenveld.' Bij aanvang zingt ze a capella een prachtig slaapliedje dat haar vader, de beroemde dirigent Iván Fischer, ooit voor haar heeft gecomponeerd. 'Ook ik denk veel na over waar ik sta in onze familie, wanneer ik mij bijvoorbeeld verbind met mijn vader en mij ervan losmaak. Ik ga volgend seizoen een cd met hem opnemen. Dat is echt een generatiestap.' Haar krachtige stem slingert zich vervolgens door de bezwerende soundscape van Thielemans, vol met trommels en vurige klankflarden.

De maakster: Boukje Schweigman  

Theatermaakster Boukje Schweigman (Zambia, 1974) studeerde in 2003 af aan de mimeopleiding en onderzoekt sindsdien intense de bewegingsmogelijkheden van het stille lichaam op speciale locaties. Overgave, concentratie en herhaling bepalen haar zintuigelijke beeldtaal die tot ver over de grenzen wordt omarmd door festivals en theaters.

Meervoudige betekenis

Schweigman wilde al lang een grootschalige voorstelling maken over de piramide van generaties. 'Achter iedereen bevindt zich een driehoek van voorouders, die patronen en gewoonten aan je doorgeven. In hoeverre ben je een schakel in een groter geheel, een individu dat het pad iets verlegt en welke ruimte heb je om te groeien binnen het geheel? Het gevoel dat we niet los staan van eerdere generaties, werd versterkt toen mijn schoonvader stierf terwijl ik zwanger was van onze dochter. De levenscyclus draait eeuwig door.'

Hoewel ze er zeker door is geïnspireerd, benadrukt Schweigman dat ze geen voorstelling wil maken over een 'familieopstelling' - een methode waarin vreemden in een kamer letterlijk de posities innemen van andermans familie, opdat de betrokkene inzicht krijgt in de plek die hij of zij inneemt in het relatieweb van zijn of haar familie. Inclusief onverwerkte conflicten of trauma's. Schweigman: 'Ik heb meegedaan met zulke sessies voor anderen. Het is fascinerend hoe je in de ruimte inzichtelijk kunt maken hoe blokkades de banden tussen familieleden kunnen beknellen. Erf gaat niet over individuele problemen, maar over de Grote Stroom van verleden, heden, toekomst en de lasten en krachten die generaties meetorsen.'

Vandaar de meervoudige betekenis van de titel Erf: het overerven van eigenschappen en gedragingen, de geboortegrond die je vormt en het land als stille getuige van mensen die generaties lang voorbijtrekken. Van het sjamanisme leende Schweigman een ander tijdsbesef: 'Ik zit hier, de toekomst ken ik niet, die ligt achter mijn rug. Het verleden ken ik wel, dat kan ik overzien en strekt zich voor mij uit.' Ziedaar het concept van een open voorouderveld van meer dan een hectare, dat zich uitstrekt voor het publiek op een tribune. Schweigman vroeg haar vaste scenograaf Theun Mosk zo'n voorouderveld tot 'theaterlocatie' te transformeren.

Beeld Sanne De Wilde

Gedragspatronen

Hoewel een stuk nuchterder dan Schweigman, is Mosk sinds zijn vaderschap zich ook meer bewust van het doorgeven van gedragspatronen. 'Ik sta minder open voor zoiets als familieopstellingen maar besef wel dat een ontmoeting tussen twee mensen zich nooit tot die twee mensen beperkt. Er trillen altijd hele geschiedenissen mee.' Mosk verrijkte het 'voorouderveld' uit Schweigmans plan met vuurlinies, rookflarden en lichtpuntjes. Cocky van Eek bedacht een leger aan kostuums die talloze generaties symboliseren.

Eerst wilden Schweigman en Mosk de voorouders zelf verbeelden met maskers op stokjes. Een maquette was al gemaakt. Maar die bleef te statisch en leefde te weinig. Dus bedachten ze om het project met mezzosopraan Fischer en tien professionele mimespelers uit te breiden met vijftig figuranten. Dat vereiste nogal wat voorbereiding. Nooit eerder werkte Schweigman met ongetrainde performers. In voorstellingen als Spiegel en Wiek vormt het moment waarop professionals uitgeput lijken te raken een magische omslag. Het oprekken van fysieke grenzen veroorzaakt een theatraal soort spiritualiteit, die het werk van Schweigman geliefd en beroemd maakt. Kun je dat met vrijwilligers ook bereiken?

De scenograaf: Theun Mosk   

Scenograaf Theun Mosk (IJlst, 1980) deed de Amsterdamse Theaterschool en Gerrit Rietveld Academie. Hij volgde workshops bij Robert Wilson in New York. Gelauwerd met de Charlotte Köhler Prijs 2007. Inmiddels (bijna) vaste scenograaf bij o.a. Boukje Schweigman,, Robert Wilson, Toneelgroep Oostpool, Veenfabriek, De Nederlandse Opera en de Nationale Reisopera.

Saamhorigheid en teamgeest

Schweigman: 'Natuurlijk niet zo extreem. Al verbaast het ons ons hoe ver we hen mee krijgen. En nu vibreert het menselijke aspect van diverse leeftijden sterker mee.' In maanden tijd hebben alle vrijwilligers zich de uitputtende theatertaal van Schweigman op hun manier proberen eigen te maken en zich gestort op de bijna meditatieve combinatie van concentratie en overgave aan fysieke herhalingen. Dus lopen die middag op het Landgoed 't Haveke vijftig vrouwen en mannen als in een eindeloos ritueel urenlang hompen stro te torsen, twijgjes te knakken en lichtjes te doven. Geen klacht rolt over de lippen. Er heerst bewondering voor de groeiende saamhorigheid en sterke teamgeest.

Vanwege het thema, het doorgeven van patronen en trauma's, heeft dramaturge Andrea Astbury, wier eigen moeder ook meedoet, zich opgeworpen als klankbord. Alles wat bovenkomt, van een overleden kleinkind tot suïcidaal familielid, mogen de vrijwilligers, indien gewenst, aan haar kwijt. Maar Erf is geen therapie, waarschuwt Astbury. 'Al kan meedoen mogelijk zo werken. Als iemand een kleinkind heeft verloren en nu een hooibaal in haar armen koestert, roept dat zeker emoties op. Maar die blijven particulier. Het maakt alleen deze mensen wel mooier om naar te kijken.'

Oerol Festival: Erf door Schweigman&, 12 (première) t/m 20/6, Griene Pôllen, West-Terschelling. Daarna nog op 11, 12 en 13/9 op locatie in Utrecht.

De mezzosopraan: Nora Fischer

Mezzosopraan Nora Fischer (Londen, 1987) heeft een brede, internationale opleiding en haar stem is rijk en veelzijdig: ze mengt klassiek repertoire met nieuwe muziek en volksmuziek met pop en jazz. Ze zingt speciaal voor haar geschreven werk en werkt o.a. samen met het Kronos String Quartet, Claron McFadden, Michel van der Aa en Beck.

Festival Oerol presenteert van 12 t/m 21/6 naast muziek, straattheater en landschapskunst 35 theatervoorstellingen, waarvan 23 premières. Zoals:

Verdrietfabriek door Lieke Benders/Hoge Fronten, Weiland Schapenkaasboerderij Halfweg (ook in augustus tijdensTheaterfestival Boulevard, Den Bosch, en september bij Cultura Nova, Heerlen). Benders toont een wonderlijk verlaten kermisattractie in een weiland: wie in de duistere achtbaan stapt, hoort treurige verhalen en troostende muziek,de klappen die het spookhuis van het leven uitdeelt.

Reuzen van Theater Artemis & Ro Theater, Arjens Dune (ook in augustus tijdens Theaterfestival Boulevard, Den Bosch). Jonge ouders van 3 meter hoog bevechten in negen taferelen hun angst hun kinderen te verliezen. Over onheil om de hoek, zoeken in een zandbak en hoop in een Intertoys-tas. Met Gijs Naber, Anneke Sluiters, Raymond Thiry en kinderen uit Terschelling (Oerol) en Den Bosch (Boulevard).

De vlucht van een granaatappel door Theater Rast, Schuur Jelle Cupido, Lies. Koerdische Celil, Joodse Eran, Syrische George en Nederlandse Imke betrekken het publiek bij nooit vertelde verhalen /gestelde vragen. En bestijgen met muziek, moed en humor elkaars'traumatrap', om de generatie- en cultuurkloven te overbruggen.

Hartkuiltje door Wittenbols& Ligthert, Kom Hoorn. Een Terschellinger begraafplaats vol kindergrafjes zette schrijver Peer Wittenbols en regisseur Rob Ligthert aan tot een voorstelling over een vader (John Buisman) en moeder (Heidi Arts) die zich troosten en onsterfelijk maken met muziek (Keimpe de Jong en Arend Niks) en eilandverhalen.

Lutine door Orkater, Strand West. Het ligt nog op de bodem van de zee: het Britse fregat Lutine, vol met goud, in 1799 vergaan voor de kust bij Terschelling. De jacht op de schat en de vloek van de Lutine (Frans voor kwelgeest) inspireren Orkater tot een muzikaal trio over Lutinekoorts.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden