Voorbij de clichés en mythes uit het Ruhrgebied

Elf Duitse fotografen presenteren in Zeche Zollvereineen persoonlijke visie op de wereld van kolen en staal...

Van onze verslaggever Wim Bossema

Essen De gedaanteverwisseling die het Ruhrgebied ondergaat, is treffend te zien op het uitgestrekte terrein van de vroegere kolenmijn Zollverrein in Essen. Stoere gebouwen, de indrukwekkende schachttoren met reuzenkatrollen, kilometers pijpen hoog boven de grond, rails in het wegdek, maar dat alles nu stil in het groen van gras en bomen, een toeristentrekker als werelderfgoed. Geen herrie, viezigheid en industriële geuren meer, maar luxe restaurants, kunstwinkeltjes en een 58 meter lange roltrap naar het Ruhrmuseum tussen de ijzeren machines van de oude kolenfabriek. Het is een passende entourage voor een grote fototentoonstelling over het veranderende Ruhrgebied: Ruhrblicke.

De locatie is het opvallende, nieuwe gebouw van het Japanse architectenbureau SANAA, aan de rand van enorme terrein van het Zollverein. Het is een betonnen kubus, met vierkante ramen, groot en kleiner, van buiten gezien willekeurig geplaatst, van binnen blijkt elk kozijn een raamwerk voor een uitzicht – op de fabriek, de bebossing, een woonwijk. Het zijn net bewegende foto’s. Om te voorkomen dat die uitzichten concurreren met de echte foto’s, zijn in de immense ruimte expositiewanden geplaatst, met de rug naar de ramen, vertelt curator Thomas Weski. Hij had elf Duitse fotografen van naam om een bijdrage gevraagd, vanuit hun persoonlijke band met het Ruhrgebied.

De bekendste deelnemer, Andreas Gursky, heeft het zich niet al te moeilijk gemaakt. Zijn enorme afdruk (307 bij 224 cm) van een foto met spulletjes van mijnwerkers in mandjes aan het plafond gehesen in de omkleedruimte van Bergwerk Ost in Hamm maakte hij al in 2008. Het is wel het indrukwekkendste beeld van de expositie. Gursky hing er een even grote afdruk bij uit 2009 van een door T-shirts geel gekleurd vak van de fans van Borussia Dortmund, en een kleine met een verlicht flatgebouw.

Hans-Peter Feldmann maakte meer werk van zijn uitnodiging. Hij legde contact met de burgemeesters van de Ruhrgemeenten en liet hen een locatie kiezen waarin ze door hem wilden worden vastgelegd. De meeste mannen kozen een prestigieuze locatie: een theater, een kapel of een zwembad, eentje liet zich in de kantine bij de kindertafel fotograferen. De vrouwen kozen een ongedwongener plek: op de plecht van een rondvaartboot of op het dak van het gemeentehuis met uitzicht over de woonwijken. Feldmann borduurt voort op levenslange fotografische geschiedenis met zijn streek. Al in 1977 zette hij de toon met een boek, Eine Stadt: Essen, en een fototentoonstelling in het Folkwang Museum. Mistroostige zwart-wit beelden van lelijke huizen en straten.

Er is veel gefotografeerd in het Ruhrgebied de afgelopen halve eeuw. Eerst industrieel en zakelijk door het fotografenechtpaar Bernd en Hilla Becher. Van hen zijn op Ruhrblicke series te zien van hoogovens (1970-1989), koeltorens (1963-1992) en schachttorens (1965-1996). Bernd Becher stierf in 2007, Hilla Becher koos deze foto’s voor de expositie. Dit is de enige bijdrage met een langdurig verloop, maar juist in de zakelijke, symmetrische composities is weinig verandering waar te nemen.

Wat valt er nog te vertellen als fotograaf? Eerst was er de fotografie van de indrukwekkende industriële bouwwerken en het Wirtschaftswunder, toen kwam de golf sociale fotografie die het troosteloze en smerige leven in het Ruhrgebied toonde. Die stromingen schiepen hun eigen mythen en versterkten clichés over de regio, schrijft Sigrid Schneider in een inleidend artikel in de catalogus. De fotografen van nu zijn juist heel individualistisch.

Zij brengen een persoonlijk getint fotoverhaal. Jitka Hanzlová, van origine Tsjechisch, maakte desolate portretten van streekbewoners en plekken – ze begon met de serie Hier in 1998, hervatte het project in 2005 en gaat nog steeds door. Eenzaamheid straalt ervan af, ook een boom is bij haar eenzaam, een huis, een roestige draaimolen. Elisabeth Neudorf koos voor ouderwets zwart-wit voor foto’s van naargeestige woonblokken.

De Industriële Revolutie is ook in het Ruhrgebied voorbij. Maar hoe laat een fotograaf dat zien? Thomas Struth is dol op de machinerie: bij hem grote afbeeldingen van bedieningspanelen en enorme apparatuur. Matthias Koch maakte bij de firma Thyssen in Duisburg nog een klassieke industriefoto: gloeiende slakken worden in een gat gekieperd, als lava. Maar Koch vond ook de verandering: hij fotografeerde ontmantelde fabrieken, alleen de fundamenten liggen er nog. Het lijken wel archeologische opgravingen.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden