Voorbestemd in Bayreuth

Wolfgang (79) beschikt over een frisheid 'die velen zal teleurstellen'. Toch is Wagner de Derde van plan terug te treden als baas van de Festspiele in Bayreuth....

door Roland de Beer

'MEINE Herrschaften', roept Wagner de Derde, nadat er extra stoelen zijn bijgesleept op de volgepakte bovenetage van Festspielrestaurant La Galeria. 'Wilt u alleen vragen stellen over de voorstelling - ik heb niet voor niets een stoet zangers en een compleet ensceneringsteam bij me.'

Natuurlijk heeft niemand iets te vragen over de Lohengrin die onder massaal gejuich de opening vormde van de Wagnerfestspiele 1999. Voor de verzamelde media staat nu theater van andere orde op de agenda, het koningsdrama van de Bayreuther Gralhüterschaft.

Wolfgang Wagner, oudste van Richard Wagners nazaten en festivalleider sinds een halve eeuw, had laten weten dat hij de macht uit handen zal geven. 'Op termijn.' Maar nog geen week voor het begin van de nieuwe Festspiele is het stamhoofd op zijn schreden teruggekeerd. Monkelend gadegeslagen door jungdeutsche critici, en tot in de Bildzeitung en tv-journaals begeleid door het klaterend hoongelach van een even welbespraakte als ongehoorzame troonpretendente uit een vijandelijke Wagnertak, is Richard Wagners 79-jarige kleinzoon op de strepen gaan staan. Zijn aanstelling is en blijft 'voor het leven'.

Zo moet de mensheid, de Duitse in het bijzonder, zich nog even afvragen hoe het verder zal gaan met de heerschappij over het Festspielhaus, de tempel die de meester van villa Wahnfried tot in de eeuwigheid voorbestemde voor de uitvoering van Zijn werk.

Wolfgang Wagner, ontspannen: 'Heren, ik bied u een geheel nieuwe Lohengrintenor aan.'

Hilariteit. Achter Wolfgang zetelt onopvallend Gudrun Wagner (55), 'persönliche Referentin der Festspielleitung', zoals haar functie luidt. In de praktijk is ze behalve Wagners assistente ook diens tweede echtgenote. Ze is bovendien de vrouw die hem zou moeten opvolgen. Althans, volgens Wolfgang Wagner - zoals hij vorige week voor het eerst heeft laten doorschemeren.

Voor Nike Wagner (54), musicoloog te Wenen, rebellerend achterkleindochter van Richard en volle nicht van Wolfgang Wagner, was het aanleiding te spreken van een 'lachnummer voor de natie'. Respectievelijk een 'oplossing van onder de dekens'. Opmerkingen die haar populariteit in de achterkamers van het Festspielhaus niet hebben vergroot.

En die was al nihil, sinds de verschijning van haar boek Wagner Theater, waarin zij de Wagnerdynastie, ja het 'Bayreuth-Komplex' van heden en verleden fileert. Met psychologische en esthetische duiding van een reeks details van 'onder de dekens', van boven de gootsteen en, voorzover van toepassing, uit antisemitische en nazistische vuilnisbakken. En nu heeft de tweede dochter van de betreurde Wieland Wagner zich brutaalweg ook nog eens 'officieel' kandidaat gesteld voor de erfopvolging.

In Parijs (waar Wolfgangs verstoten dochter verblijf houdt, de om onduidelijke redenen uit het Festspielhaus verdreven Eva Wagner-Pasquier) is het vooralsnog verdacht stil gebleven. Ook uit Italië (waar Wolfgangs afvallige zoon Gottfried de rust heeft gevonden waar hij van zijn trauma's kan genezen), is geen boe of ba vernomen.

Wolfgang Wagner: 'Als u vragen heeft over de enscenering, stel ze dan in het Engels. Als tegenprestatie krijgt u antwoord in dezelfde taal.' De festivalleider begint op dreef te raken, en geniet van zijn ogenschijnlijke bijrol als microfoonaangever.

Een radiojournaliste zwicht, en vraagt wat 'dat zwaard' betekende 'in de tweede akte' van Keith Warners nieuwe enscenering van Lohengrin.

Dát zijn onderwerpen waar Duitse media, als het erop aankomt, wel pap van lusten. Zodat de Brit Warner toch al gauw een half uurtje bezig is met examenvragen over de symbolen zwaard en zwaan. Over het 'bruidsbed als slagveld'. Over het water, dat 'levenscheppend element' is (tot het opdroogt). En over de Zwaan die in de tekst van Wagner tot kleine hertog Gottfried wordt teruggetoverd. In de opvatting van Keith Warner is het kind 'misschien wel, misschien ook niét' de kleine Gottfried - blijkt nu, merkwaardig genoeg.

'Ahaaaa', wordt er gemompeld.

En van welk materiaal is de dode zwaan dan wel niet gemaakt? Decorontwerper Lazaridis: 'De bedoeling is dat dat geheim blijft.'

De sopraan Melanie Diener (schitterende Elsa) was 'voldaan' toen de eerste avond erop zat. De tenorontdekking Roland Wagenführer stelt zich voor als afkomstig uit de streek. (Wolfgang Wagner: 'U ziet dus, heren, dat hier echt wel een paar mensen zijn die elkaar verstaan.')

De dirigent, Pappano, zit er bij de Künstlerbefragung wat verloren bij. Tot iemand zo vriendelijk is ook de chef van de Opera van Brussel - en toekomstig opvolger van Haitink in Londen - een vraag te stellen. Pappano antwoordt dat hij het niet erg vindt dat de regisseur het doek al bij het Vorspiel laat opengaan, en trekt een gezicht als een promovendus die aan de tand wordt gevoeld over de nietjes van zijn proefschrift.

Wolfgang Wagner begint te veranderen van aangever in onderwerp. Burgemeester Mronz van Bayreuth roemt zijn 'excellente huishouding': de festivalleider werkt met een subsidie die ver onder het niveau ligt van een gemiddeld operatheater, en met inkomsten die daar ver boven liggen. En daar valt de naam Naumann.

Michael Naumann, de SPD-minister van Cultuur (Bundeskultur(un)verantwortliche, volgens de Frankfurter Rundschau), heeft een bezuiniging aangekondigd. Hij is op de Groene Heuvel met gesis ontvangen, en burgemeester Mronz heeft hem in de pauze, verklaart Mronz, nog eens zijn verantwoordelijkheden 'ingevijld'.

E RGER NOG, volgens de Nordbayerischer Kurier heeft de bondsminister het gisteren bij de avondreceptie óók nog eens voor de kiezen gekregen van de cultuurminister van Beieren. En wel dusdanig, dat de razende Naumann verklaard heeft nooit meer een voet te zullen zetten in een Bayreuther ontvangstruimte (waar het hem toch al verbaasde 'hoe snel ze hier hun artistieke indrukken wegwerken met bier en champagne').

Nu is het Wolfgang Wagners beurt. 'Wie kan er nog een Ring bezoeken, als we Salzburger toegangsprijzen moeten gaan heffen?', begint hij, langzaam rood aanlopend (hij doelt op de Salzburger Festspiele, waar de prijzen van operakaartjes oplopen tot een kleine 700 gulden). Had Richard Wagner er in 1882 al niet op gehamerd dat zijn kunst voor iedereen was? (Wagner laat maar even buiten beschouwing dat vier maal 250 mark voor een Ring ook niet helemaal te geef is.) 'En hoe kan ik de honoraria van al die zangers die nu godzijdank uit Wagnerliefde voor een schijntje met ons samenwerken, in de hand houden als het met de kaarten straks uit de hand loopt?'

Driftig: 'Die ondergang wil ik voorkomen. Ik dank iedereen die wil helpen de kunst te laten regeren en niet de kassa. Zolang ik er nog ben, zal ik Bayreuth daarvoor behoeden.' (Applaus. Wagner beent weg.)

Teruglopend: 'Ik merk dat ik mezelf heb weggestuurd.' Wagners planning loopt tot in 2003. Zo gaat dat in het muziektheater. Wagner: 'Vocalisten moet je al verplichten voor een tijd dat ze zelf niet meer geloven nog te kunnen zingen.' (Gelach van de aanwezige zangers).

Vraag uit de zaal: hoe staat het eigenlijk met Wolfgang Wagners gezondheid? Wagner: 'Na de zestien jaar die ik met mijn broer Wieland heb samengewerkt en de 33 jaar dat ik er alleen voor sta, heb ik nog een frisheid van lichaam die velen zal teleurstellen.' (Applaus.)

Vraag: wat vindt mevrouw Gudrun Wagner ervan dat mevrouw Nike Wagner haar een omhooggevallen vreemdetalen-secretaresse noemt? Wagners echtgenote treedt naar voren. Zij acht de beschuldiging 'onzindelijk'. Eens behaalde zij haar secretaressediploma. Maar ze werkt al 33 jaar in het theater, en heeft ook een diploma literatuur. 'Ik kan u zeggen, op de Lügen und Verleumdung van Nike Wagner ga ik niet in. Dat niveau mijd ik.' (Zwak applaus.)

Wolfgang Wagner, gebarend: 'Wie mij beledigt, beledigt al deze kunstenaars. Geen vragen meer? Dan stoppen we ermee. Als u nu allen het volkslied van Beieren wilt zingen, ga rustig uw gang.'

Nike Wagner in haar boek Wagner Theater: 'Historisch moment en persoonlijk talent grijpen in het geval Wolfgang Wagner in elkaar als geoliede tandraderen. De hem toegevallen plaats aan de top weet hij uit te bouwen door handig management en instinct voor politiek en tijdgeest. De lust voor gewin en macht komen zijn vitaliteit ten goede - verslaggevers verbaast hij altijd weer met zijn alomtegenwoordigheid in en om het Festspielhaus.'

Dit zullen geen regels zijn geweest die de charismatische festivalbestuurder tot razernij hebben gebracht. Wel, ongetwijfeld, haar aantekening dat de 'pensioengerechtigde' de leiding heeft voor een tijdsduur die bij 'normale theaterbedrijfsleiders' ondenkbaar zou zijn. Dit mede dankzij zijn 'gewiekstheid, ellebogen en onstuitbare woordenstromen'.

Het zal Herr Onkel ook weinig goed hebben gedaan, te lezen dat zijn legendarische, door Chéreau en Boulez geleide eeuwfeest-Ring van 1976 in de grond een 'kat in de zak' was (de dirigent Boulez werd hem 'aangereikt'; de vondst van regisseur Chéreau, 'bekend bij Wolfgang noch Boulez', was te danken aan Boulez' zuster, een ijverige theaterbezoekster).

'Dat mens komt er niet in', brieste hij vrijdag voor de lopende camera, toen de ARD-tv Frau Dr. Nike Wagner nota bene vanuit het Festspielhaus op de buis wilde hebben met haar 'officiële kandidatuur'. Zo bleef haar festivalverschijning naar oud gebruik beperkt tot de periferie der afvalligen - in dit geval een lezing van Dr. Nike Wagner over Tristan (titel: 'Warum ein Dritter Akt?') in de rococozaal van de Bayreuther pianofirma Steingraeber.

De geschiedenis van de Wagnerdynastie is mede een saga van gedrosten en verdrevenen. Te beginnen bij Isolde, de oudste, door moeder Cosima verjaagde Wagnerdochter, die als zodanig erkend wilde worden, en niet als dochter van Cosima's eerste echtgenoot Von Bülow. De boeken van en over gedroste Wagners vormen een kleine bibliotheek.

Nacht über Bayreuth van kleindochter Friedelind, de zuster van Wolfgang en Wieland: een verhaal, geschreven op de vlucht in Amerika, over een jeugd in het spookhuis Wahnfried, vergiftigd door een bazige moeder en Hitleraanbidster (Winifred) en door oom Hitlers onvergetelijke feestbezoeken.

Wer nicht mit dem Wolf heult, de Wagnergeschiedenis annex zelfanalyse van achterkleinzoon Gottfried, de kwetsbare zoon van de als opvoeder klaarblijkelijk onbegaafde Wolfgang. Door Oma Winifred afgeblaft als jodenvriend, bleef Gottfried zijn Vati op de zenuwen werken met vragen over Auschwitz. Ook voor hem sloot zich de tempel. Hinter Wahnfrieds Mauern, een vorig jaar verschenen biografie over Wielands echtgenote Gertrud. Voor de 'first lady' van het nieuwe Bayreuth ging het Festspielhaus op slot toen zij, na Wielands dood, haar zwager Wolfgang verzekerde dat zij degene was die Wielands ensceneringen 'levend kon houden'. Winifred Wagner was een ander verhaal. Het Wahnfried-meubel dat tot haar dood in 1980 bleef bazelen over haar trouw aan de Führer, kreeg huisarrest-tijdens-Festspiele opgelegd.

D E WARE constante in de geschiedenis van de Wagnerdynastie is niet zozeer de schandvlek van Richards, Cosima's en Winnifreds antisemitisme (dirigent Daniel Barenboim in Die Zeit: 'Wagners antisemitisme is verschrikkelijk, maar niet meer actueel'), maar de eeuwigdurende vermenging van privéleven, kunst en management, in een sfeer van wie niet voor mij is, is tegen mij. Een traditie die door Richard Wagner reeds met grote ijver werd ingezet.

De vraag is natuurlijk wat Duitsland bezielt, zich bij de toekomst van de Wagnerfestspiele te blijven fixeren op de familie. Het antwoord is een toverwoord: het Festspielhaus.

De tempel waarin Wagners muziek inderdaad haar betoverendste klank heeft, is in 1973 overgegaan van de familie naar een Wagnerstiftung, en is zo het eigendom van stad, regio, deelstaat en Bondsrepubliek. In ruil voor de overdracht heeft ook de familie zeggenschap in het bestuur, met evenredige bevoegdheid van de takken 'Wieland', 'Friedelind, 'Wolfgang' en 'Verena'.

De stichtingsakte behelst (paragraaf 8) de merkwaardige doctrine dat de Festspielunternehmer een Wagner moet zijn, tenzij de stichting twijfelt of de familie een Wagner naar voren kan schuiven die 'beter of even goed is als een andere kandidaat'. Als de stichting er niet uitkomt, moet een commissie van opera-intendanten het maar zeggen.

Het kost moeite bij de Wagnerfestspiele 1999 geen parallel te zien tussen Wolfgang Wagner en de Saksische koning Heinrich in Keith Warners sombere enscenering van Lohengrin. De monarch strompelt, per akte ouder en grijzer wordend, door een rijk dat verlossing van node heeft.

Een Graalridder 'aus fernem Land' heeft zich nog niet aangediend. Gespeculeerd werd op Barenboim, als 'opvolger naast Gudrun Wagner'. Barenboim (volgens de Verleumder Gottfried is hij Bayreuths 'alibi-jood') houdt dit voor 'hoogst onwaarschijnlijk'.

Volgens Festivalwoordvoerder Peter Emmerich ligt de zaak 'helemaal open'. 'We hebben hier in Bayreuth geen monarchie.'

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden