'Voor mij staat de mens net iets boven de wesp'

De twee wereldoorlogen houden de Engelse romancier Sebastian Faulks nogal bezig, ook zijn jongste roman handelt erover. Van de mens heeft hij geen hoge pet op. Maar een monster? 'Eerder een abnormaliteit in de evolutie.'

Sebastian Faulks. Beeld Anna Huix / Getty
Sebastian Faulks.Beeld Anna Huix / Getty

Sebastian Faulks leunt achterover op de sofa. Zijn voeten rusten op de koffietafel waar de door zijn vrouw Victoria gezette espresso staat. Naast hem slaapt Hector, een whippet, het soort hazewindhond waar de mijnwerkers in Yorkshire op plachten te gokken bij de hondenraces. Twee katten houden elkaar warm op een kussen en in de tuin van zijn herenhuis in Notting Hill springen eekhoorns van de ene tak naar de andere. Maar de doem is nooit ver weg in de wereld van de 64-jarige schrijver. Op de studeertafel liggen boeken over de Slag bij de Somme en de geschiedenis van Homo Sapiens. 'Voor mij staat de mens laag op de evolutionaire ladder, net iets boven de wesp', klinkt het, 'maar niet veel hoger.'

Een uur eerder was het interview nog zo blijmoedig begonnen. De schrijver wijdde vol devotie uit over de cricketfinale een dag eerder tussen Engeland en de West-Indies. 'Die vier sixes in de laatste over van de West-Indies. Heb je die ook gezien? Fabelachtig.' Zelf speelt hij ook cricket, in een schrijversteam, maar deze zomer gaat verloren wegens een knieoperatie. Ouderdom. Zijn liefde voor deze sport dateert van zijn onbezorgde jeugd op het platteland van Berkshire. Daar ging de jonge Sebastian, zoon van een oorlogsheld en rechter, naar een particuliere school om daarna Engels te studeren op Emmanuel College, Cambridge. Hij maakte zijn televisiedebuut als lid van het team dat bij de BBC-quiz University Challenge verloor van Glasgow.

Wereldoorlogen

'Het is de gewoonste zaak van de wereld dat ouders hun kinderen geruststellen, en docenten hun leerlingen, dat ze je voorhouden dat alles goed en wel is in de wereld', zegt hij, 'maar dan begin je vragen te stellen, om te ontdekken dat de wereld geen paradijs is. Het was begin jaren zeventig en een nucleaire oorlog was niet ondenkbaar. Hoe zijn we in deze nachtmerrie terechtgekomen? Hoe kon het dat de beschaving van Dante, Beethoven en Flaubert met een druk op de knop ongedaan kon worden gemaakt? Was de mens buiten zinnen? Leert hij niets? Ik hield er rekening mee dat mijn broer en ik een derde wereldoorlog zouden meemaken, net zoals onze opa's hadden gevochten in de Eerste en onze pa in de Tweede.'

De wereldoorlogen vormen de achtergrond van zijn jongste roman. Waar mijn hart ooit klopte gaat over psychiater Robert Hendricks, wiens vader is omgekomen tijdens de Eerste Wereldoorlog en die zelf als officier heeft gediend in de Tweede. Het zijn gebeurtenissen waaraan hij liever niet herinnerd wordt. Totdat hij decennia later een brief ontvangt van een hoogbejaarde collega-psychiater die niet lang meer te leven heeft, Alexander Pereira. Als wapenbroeder van de oude Hendricks bezit hij hartverscheurende informatie voor Robert, maar alvorens deze te delen laat hij zijn jonge vriend eerst vertellen over diens eigen ervaringen op het slagveld en over een tragische 'oorlogsrelatie' met een Italiaanse.

'Het is een roman over de twintigste eeuw, een eeuw van waanzin', zegt Faulks, 'maar het is ook een opsomming van mijn eigen werk. Mijn eerste zes romans gingen over wie we zijn en de volgende zes boeken over wat we zijn. Het is een wonder dat het zo dun is gebleven.' Van al zijn boeken is het verfilmde Lied der loopgraven (1993) de bekendste. In dit tweede deel van zijn Frankrijk-trilogie (verder bestaande uit Charlotte Gray en The Girl at the Lion d'Or) beschrijft hij de gruwelen van de loopgraven aan de hand van een jonge soldaat. Voor zijn historische romans heeft Faulks, die bekend staat om zijn minutieuze onderzoek, talloze oorlogsarchieven doorgespit. Deze ervaring heeft een diepe indruk op hem nagelaten.

CV

Sebastian Charles Faulks (63) is een Engelse romancier. Naast romans over de twee wereldoorlogen en de gevolgen daarvan, heeft hij ook een 'staat van de natie'-boek geschreven met A Week in December, een James Bond (Devil May Care) en een eerbetoon aan een van zijn literaire helden, P.G. Wodehouse (Jeeves and the Wedding Bells). Hij is soms de aanvoerder bij de literaire radioquiz The write stuff en heeft voor de BBC-televisie een vierdelige serie over Engelse literatuur gemaakt. Faulks is getrouwd en heeft drie kinderen. Zijn oudere broer Edward Peter Lawless Faulks is staatssecretaris van Justitie in de regering-Cameron. Cricket, tennis en wijn drinken behoren tot zijn hobby's.

Instabiliteit

Goed, de mens is, zo wil hij toegeven, in staat tot liefde en liefdadigheid, tot het maken van prachtige muziek, schrijven van enerverende boeken en ontwerpen van majestueuze gebouwen. En reizen naar de maan. Maar uiteindelijk vergelijkt hij de mens met een Duitse auto. 'De chassis is prima, de as ook en met de motor is evenmin iets mis, maar het is altijd de elektronica die het begeeft. Kortsluiting in het koppie. Dat veroorzaakt instabiliteit. Aan het einde van de 19de eeuw werden nieuwe massavernietigingswapens uitgevonden. Was er enige kans dat die niet zouden worden gebruikt? Nee. Laat ik het zo zeggen: was het strikt noodzakelijk om miljoenen mensen te doden?' Dan, geconfronteerd met zijn eigen pessimisme over de mensheid. 'Het is in dit deel van de wereld al jaren vrede en de meeste mensen gaan dagelijks met plezier naar hun werk. Dat is ook weer waar.'

Is de mens een monster? 'Eerder een abnormaliteit in de evolutie. Een soort giraffe. Je kijkt naar zo'n dier en denkt bij jezelf: hoe is zoiets in vredesnaam tot stand gekomen? In Darwins leer is er sprake van natuurlijke selectie en een stapsgewijze ontwikkeling. Elk nieuw wezen is iets sneller, iets beter, iets groter, maar door een of andere celdeling is een wezen met bovennatuurlijke krachten ontstaan. Een succesvolle evolutie. Er lopen er nu zeven miljard van rond. De mens is duizend keer sterker dan noodzakelijk. Maar ook zeer onevenwichtig. Een op de honderd mensen is krankzinnig. We zijn zo fragiel, dat probeer ik duidelijk te maken. Er hoeft maar weinig te gebeuren of er breekt totale chaos uit.'

Genoeg Darwin. Hoe zit het met Freud? Wat moeten we met al die ervaringen, een thema in Waar mijn hart ooit klopte? 'Dat hangt af van de persoon. Ik zag een documentaire over een Australische krijgsgevangene die door een administratieve fout in Auschwitz terecht was gekomen waar hij lijken in de oven moest scheppen. Na de oorlog heeft hij daar nooit over gesproken, maar toen hij 75 jaar was zag hij toevallig een documentaire over Auschwitz. 'Ik was daar', zei hij tegen zijn verbaasde vrouw. Die beelden kwamen zwaar bij hem aan. Veel soldaten hebben hun leven na de Tweede Wereldoorlog gewoon herpakt als boer of klerk. Sommige veteranen kijken nu meewarig naar beroepssoldaten die na een uitzending psychotherapie nodig hebben.'

Brexit

Het brengt hem op Frankrijk, dat volgens Faulks na de oorlog onder leiding van Charles de Gaulle een massale vorm van ontkenning heeft toegepast. 'Van de ene op de andere dag veranderen collaborateurs in bevrijders, simpelweg door een ander uniform aan te doen. Het was de beste manier om een burgeroorlog te voorkomen en de toekomst in te gaan van een vrij, democratisch land. Wij Britten hebben nooit voor een dilemma 'collaboreren of niet?' gestaan.' Twintig jaar geleden heeft hij een jaar in Frankrijk gewoond, met vrouw en jonge kinderen. De fascinatie deelt hij met collega-schrijvers Jonathan Coe en Julian Barnes. Wat is dat toch met Engelse schrijvers? 'Het is een andere beschaving, twintig mijl van onze kust.'

Geërgerd heeft hij zich, zo vertelt hij, aan Soumission van Michel Houellebecq. 'Een arrogant boek, binnen twee dagen afgeraffeld. Het idee was interessant, maar meer dan een grappige schets is het niet.' Hij is net twee maanden in Parijs geweest om onderzoek te doen voor een nieuw boek, dat zich ten dele zal afspelen tussen immigranten in de voorstad Saint Denis. Is er veel veranderd na de aanslagen? 'Naar mijn indruk was alles voor 90 procent hetzelfde. Er is meer gewapende politie op straat en tijdens een bezoek aan dat afschuwelijke bioscopencomplex onder Les Halles had ik even het gevoel: mijn God, als een of andere terrorist hier zijn slag slaat... Als Brit ben ik opgegroeid met IRA-terrorisme, dat scheelt.'

Wat hem zorgen baart, is instabiliteit op het vasteland. Dat is ook de voornaamste reden dat hij voor een Brits lidmaatschap van de Europese Unie zal stemmen. 'De EU is belachelijk, elitair, absurd, bureaucratisch, spilzuchtig, arrogant en misleidend. Economisch gezien kunnen we ons een Brexit veroorloven, maar het is onverantwoordelijk. Als je de EU bekijkt als een rugbyteam, dan is het Verenigd Koninkrijk een spits, of een spelmaker. Ons vertrek kan grote gevolgen hebben voor de stabiliteit. Raad eens hoe vaak de Britse minister van Buitenlandse Zaken het vasteland bezocht in het halve jaar voor de Eerste Wereldoorlog? Geen enkele keer. De landen moeten elkaar blijven zien, met elkaar blijven praten.'

Filosoferend over een Brexit toont hij zich somber over de historische kennis van de jonge generatie. 'Tony Blair heeft geschiedenis uit het kerncurriculum gehaald. Dat was te moeilijk en verwarrend voor de arme drommels. Als je een gemiddelde 20-jarige nu vraagt of Nederland en het Verenigd Koninkrijk bezet waren tijdens de oorlog, kun je een wazige blik verwachten.'

Dat zijn Lied van de Loopgraven nog veel wordt gelezen op middelbare scholen, is een schrale troost. Over de invloed van schrijvers maakt hij zich weinig illusies. 'Met Een week in december heb ik een satire geschreven over de stand van zaken in ons land, over de parasitaire werking van de financiële wereld vooral. Zeven jaar later is er geen spat veranderd.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden