Voor mij ben jij de toegankelijkste vrouw aan de wanden van een museum

Om een schilderij je liefde te verklaren, een beeld de huid vol te schelden of een foto een prangende vraag te stellen - redenen genoeg om een brief aan een kunstwerk te schrijven. Aflevering 6: brief aan een oude vrouw. 'Voor mij ben je de normaalste en toegankelijkste vrouw aan de wanden van een museum.'

Michael Sweerts: Hoofd van een oude vrouw.Beeld .

Wat een vreselijk begin. Ik weet je naam niet, want die kreeg de geschiedenis niet mee. Maar dit staat zo afstandelijk. Zullen we je Antonietta noemen? Al kun je ook een Anna-Maria zijn. Dus:

Beste Antonietta,

Had jij verwacht dat je er nog zou zijn na vierhonderd jaar? Iets zegt me van wel. Iets in je blik verraadt dat je meer weet dan ik doorheb. Dat je niet gauw verrast bent en het leven maar laat komen zoals het zich aandient: het zal allemaal wel. Je naam is dan misschien niet bewaard gebleven, een heerlijke laconieke lach gaf je ons wel mee. Met je mond dicht, want niemand hoeft te zien dat je geen tanden meer hebt - al laat Michael Sweerts dat wel doorschemeren in de manier waarop je lippen net iets naar binnen vallen. Het maakt niet uit; hij was er duidelijk niet op uit je armoede te etaleren, zoals kunstenaars eeuwenlang gewoon waren te doen met mensen uit jouw klasse. Je staat niet te dansen of te schransen, te kakken of te kotsen. Je ligt niet laveloos in de schoot van een dronken boer. Je kwam Pieter Bruegel niet tegen, je kwam Michael Sweerts tegen.

Sweerts, een kunstenaar die zelf bijna naamloos werd in de geschiedenis. Een Vlaming die woonde in Rome en daar zag hoe je dat óók kon doen, de mensen van de straat uitbeelden. Want in Rome had net Caravaggio geleefd, en die had de kunst gekeerd. Die had het alledaagse leven, de gewoonheid van de straat, meegetrokken in de meest verheven katholieke schilderijen die hij maakte, en die gretig werden gekocht door de belangrijkste kardinaal van de paus, Francesco Maria Del Monte. Sweerts zag in Caravaggio's kunst dat je arme mensen kunt verheffen door ze uit te beelden zonder hun armoede weg te poetsen. Dat een schoonheid een schoonheid is, ook als ze op blote voeten op de straatstenen staat.

En zo kwam jij langs, en hij zag je in al je waardigheid. Of misschien kenden jullie elkaar al. Woonde je in de buurt van de Santa Maria del Popolo, waar Sweerts thuis was? Volgens de kunsthistorici nu ben je een 'tronie': een portret waarbij de individualiteit niet van belang is, omdat het slechts om licht en gezichtsuitdrukking gaat. Een oefenmodel, zeg maar. Als je dat bent, dan ben je een van de best gelukte tronies die ik ooit zag. Zo uitgewerkt tot in de mooie rimpels om je ogen, dat ouderdomsvlekje, de huid die nog strak zit om je jukbeenderen maar al zakt van je kaaklijn, en die witte streekjes die je ogen vochtig maken zoals oude mensen dat hebben. Dat je jasje net scheef zit omdat het metalen haakje hoger zit dan het bijpassende oogje vind ik de bom, echt. Voor mij ben je de normaalste en toegankelijkste vrouw aan de wanden van een museum.

Die lach staat je goed, tussen de dames van stand aan de museumwanden, omdat-ie zo totaal onberoerd is. Een binnenpleziertje, even ironisch als gul. Je hebt schijt, maar als de kunstenaar het zo graag wil, wil je best meedoen hoor.

Had je jezelf ooit gezien, Antonietta? Wist je hoe je ogen eruitzagen? Er waren nauwelijks spiegels toen en jij zal er hoogstwaarschijnlijk nooit een hebben gehad. Al die 'zelfkennis' nu, vierhonderd jaar later, dat hyperbewuste nu we selfie na selfie maken - niet in jouw wereld. Hoe was het om te leven zonder je eigen gezicht te kennen, en alleen af te kunnen gaan op de reacties van anderen? En hoe was het in hemelsnaam toen je dat onverbloemd in licht gevangen gezicht zag dat Michael Sweerts had gemaakt? Ik zou er goud voor geven je uitdrukking te zien op het moment dat je dit geschilderde spiegelbeeld onder ogen kreeg.

Met vriendelijke groet,

Wieteke van Zeil

Michael Sweerts - Titel: Hoofd van een oude vrouw, olieverf op paneel, 49,2 x 38,1 cm. Jaar: circa 1655-1661. Kunstenaar: Michael Sweerts. Hangt in: J. Paul Getty Museum, Los Angeles

Michael Sweerts: Hoofd van een oude vrouw.Beeld .
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden