Voor Gary Oldman was de rol van Churchill de lastigste van zijn carrière. 'Ik wilde de mens achter de performer laten zien'

Winston Churchill: de man achter het merk

Met zijn rol als Winston Churchill in Darkest Hour keert Gary Oldman (59) terug naar zijn over-de-topspeelstijl. Zijn methode: 'Gewoon een beetje lol maken.'

Gary Oldham als Winston Churchill.

Was dit de echte Gary Oldman, anderhalve week geleden op het podium tijdens de uitreiking van de Golden Globes? De 59-jarige Engelse acteur, zojuist bekroond voor zijn rol als Winston Churchill in het energiek vertelde historische drama Darkest Hour, deelde beleefd complimentjes uit aan de concurrentie en leidde vervolgens zijn dankwoord in met een eloquente uitspraak van de Engelse oorlogspremier. 'Ik heb een eenvoudige smaak', citeerde hij. 'Ik neem gemakkelijk genoegen met het allerbeste.'

Playboy

Gelach en applaus in de met Hollywoodsterren gevulde zaal, uiteraard, maar ondertussen werd buiten de zaal zijn beruchte interview met Playboy uit 2014 door kijkers van de uitreiking massaal opgedoken uit de krochten van het internet. Daarin was Oldman genadeloos. Over alles eigenlijk, waaronder de Golden Globes. Betekenisloos en zelfbevlekkend, noemde hij de show toen. Op z'n Oldmans: 'It's 90 nobodies having a wank.' Eigenpijperij, kortom.

De acteur nam het in Playboy daarnaast onder meer op voor collega Mel Gibson, die zich onmogelijk had gemaakt met antisemitische uitspraken. Een haastig ingelast mea culpa in een Amerikaanse talkshow moest duidelijk maken dat Oldman het allemaal niet zo had bedoeld. Hij had, benadrukte ook zijn manager, vooral de 'politiek correcte hypocrisie' in de Amerikaanse filmwereld aan de kaak willen stellen. Sindsdien houdt de acteur zich in, tijdens gesprekken met de pers.

Rustdagen

Oldmans Playboy-uitspraken zorgen er in elk geval voor dat iedereen op het puntje van z'n stoel zit wanneer de acteur medio december in een hotel in Londen aanschuift bij een groepje journalisten voor een gesprek over zijn Churchillvertolking. Oldman wordt aan tafel geflankeerd door zijn regisseur Joe Wright (45), specialist in historisch drama (Atonement, Anna Karenina). Zo'n koppeling is ongebruikelijk en zou er ditmaal best op kunnen duiden dat de publiciteitsafdeling van filmstudio Universal het nét niet helemaal vertrouwt, een vrijuit formulerende Oldman.

Traag en met lange tussenpozen praat Oldman over de rol die hij na de draaiperiode van Darkest Hour de lastigste van zijn carrière noemde. Over de cruciale bijdrage van de Japanse gezichtsmaskerexpert Kazuhiro Tsuji (The Curious Case of Benjamin Button), die Hollywood vijf jaar geleden de rug had toegekeerd, maar zich door Oldman liet overhalen om de acteur zorgvuldig tot de pafferige Churchill te boetseren. Het vastmaken van de prothese kostte vier uur, elke dag. 'Ik maakte mij grote zorgen of ik het vol zou houden', zegt Oldman, de handen gevouwen. 'Churchill zit in bijna elke scène van de film. Bovendien is hij de motor, de locomotief, die alle scènes in beweging zet. Ik was elke dag met de film bezig en dat was ik niet meer gewend: ik had geen hoofdrol meer gespeeld sinds Tinker Tailor Soldier Spy (de spionagethriller naar een boek van John le Carré, uit 2011, red.). Acteren is zoveel eenvoudiger als je een bijrol speelt en ook wat rustdagen krijgt toebedeeld. Nu draaide ik werkdagen van achttien uur, want ik moest natuurlijk vier uur eerder dan iedereen aanwezig zijn. Er zijn ergere dingen, je hoort mij niet klagen, maar ik had wel mijn zorgen, vooraf.'

Gary Oldman als Dracula.

Taal

Darkest Hour voert Churchill op als een politicus én als een acteur, die zijn opmerkelijke voorkomen en theatrale taalgebruik zorgvuldig cultiveerde. De film trapt af op 9 mei 1940, met chaos in het Lagerhuis en toenemend wantrouwen tegenover de zittende premier Neville Chamberlain, die zich geen raad weet met Hitlers op handen zijnde verovering van België en Frankrijk. Churchill blijkt geen voor de hand liggende, maar uiteindelijk wel een geslaagde vervanger. Hij wijst in de daaropvolgende weken een vredesverdrag met nazi-Duitsland af en slaagt erin de in de Blitzkrieg verslagen geallieerde troepen naar Engeland te evacueren. Zijn meesterstuk: hij wist de evacuatie te presenteren als morele overwinning. 'Falen is niet noodlottig', klonk het in Churchills woorden. De Amerikaanse radiojournalist Edward R. Murrow analyseerde hoe de taal van de Britse premier als wapen diende. Churchill mobiliseerde de Engelse taal en stuurde haar naar het strijdveld, zei de journalist in een beroemd geworden citaat.

Het publieke imago van Churchill was Oldmans speelveld, vertelt de acteur in Londen. 'Hij was een zelfpromotor. Hij begreep, zo kwam het tenminste op mij over, hoe belangrijk het is jezelf als merk te beschouwen, nog voor dat belangrijk werd. Hij was een klein, grappig mannetje, met zijn 19de-eeuwse Homburghoed, zijn sigaar, zijn Victoriaanse kleding, vlinderdas en zakhorloge. Hij had een hoogontwikkeld gevoel voor theater, voor zijn eigen presentatie, zijn gebaren. Hij ademde een zekere grootsheid. Tegelijk hoor je hem op archiefmateriaal soms met zijn niet-publieke stem iets zeggen tegen iemand naast hem en dan hoor je een totaal ander mens. Het was aan mij om ook de mens achter de performer te laten zien.'

Onopvallend

Oldman die zich een film lang uitleeft met het gezwollen theater van Churchill, dat roept herinneringen op aan zijn theatrale rollen uit de jaren negentig: toen hij excelleerde als Dracula in de gelijknamige film van Francis Ford Coppola of als de witte rastafari Drexl Spivey in True Romance. Een van de hoogtepunten uit die tijd is zijn corrupte en psychopathische speciaal agent Norman Stansfield in de uitzinnige wraakfilm Léon, die een hele familie vermoordt en vervolgens de 12-jarige overlevende (speelfilmdebuut van Natalie Portman) en haar huurmoordenaar annex buurman achter zich aan krijgt.

In het daaropvolgende decennium, als Sirius Zwarts in Harry Potter of politiecommissaris Jim Gordon in de Batman-films van Christopher Nolan, kreeg hij ogenschijnlijk minder ruimte om zijn personages naar zijn hand te zetten. Oldman speelde ingetogen, zoals in Harry Potter, of zelfs onopvallend, zoals in Batman. Hij werd in alle gevallen overvleugeld door de personages waar het in die films écht om draaide. Op zijn best dienstbaar was hij, terwijl de acteur juist excelleert als hij mag opvallen.

Een dozijn sigaren

Gary Oldman vertelde in The Graham Norton Show over zijn rookgedrag als Churchill op de set van Darkest Hour: twaalf sigaren à 50 dollar per dag. Op de aftiteling van de film wordt vermeld dat de makers roken niet aanmoedigen. Het roken in de film is slechts een artistieke expressie. Die mededeling werd op diverse blogs met hoongelach ontvangen.

Theatraal spel

Wie naar Oldman kijkt, ziet een acteur die beduidend meer plezier lijkt te beleven aan theatraal spel, aan rollen waarin meer ruimte is voor zijn eigen interpretatie. Maar is dat ook zo? Is de lol die in Darkest Hour van Churchills verschijning spat zijn eigen spelplezier? Oldman: 'Ik weet niet of ik... Ik ben gewoon een acteur. Ik speel de rollen die ik krijg aangeboden.'

Is het niet heerlijk om over de top te mogen spelen?

Oldman: 'Over de top? Mijn personages of mijn spel?'

'Uw personages. Het personage waaraan u refereert, in Léon, is nogal cartoonesk, nietwaar? Als een schurk in een James Bondfilm.'

Een andere journalist vult aan: 'Ik vind 'm doodeng, hoor. Hij vermoordt op één na alle kinderen in een gezin.'

Oldman: 'Ha, echt? Ik had vooral veel lol met het spelen van die rol.' Hij herhaalt een zin uit de film met een lange uithaal, alsof het personage spontaan bij hem binnenvalt: 'Just having a laaaaaugh!'

In het Playboy-interview zei Oldman, over mensen die hun kijk op een rol met hem willen delen: 'Ik heb in de loop der jaren geleerd dat mensen boos worden als ze vertellen over een favoriete film waarin ik speel en ik zeg: 'Echt? Je vond die bagger goed?''

Fokken

Aan tafel zegt hij: 'Laat ik jullie iets vertellen, want het fascineert mij hoe zo'n rol blijkbaar een eigen leven gaat leiden. In Léon zegt mijn personage tegen een van zijn handlangers: 'Breng me iedereen.' 'Iedereen?', vraagt hij. 'Iedereen', zeg ik. Op de set zei ik tijdens een take tegen de geluidsman: ik wil dit zinnetje nu een keer schreeuwen, let je op? Ik wilde Luc (regisseur Luc Besson, red.) aan het lachen maken. Iets onverwachts doen, als grapje. Dus de camera's draaien, mijn tegenspeler vraagt: 'Everyone?' En ik brul: 'Eeeeeveryyyooone!' En dát werd de take die Luc in de film gebruikte. Nu is het iets klassieks, blijkbaar, maar ik deed op dat moment maar wat. Echt.'

Regisseur Wright: 'Als Churchill had je ook van die momenten, volgens mij, waarop je me een beetje liep te fokken.'

Oldman, met bulderlach: 'Heerlijk dat je dit nu pas ontdekt, Joe.'

Gary Oldman Beeld afp

Het acteerwerk in Darkest Hour is uitstekend; Oldman speelt een volwaardig lucide Churchill, van vlees en bloed

De vlijmscherpe dialogen zijn een genot en het uitstekende acteerwerk maakt van Darkest Hour een meeslepende film. Voortdurend is er het besef dat de Britten op een haar na hadden onderhandeld met de nazi's. Lees de recensie hier.

Acteurs die met succes Churchills dasje omstrikten

De rol van Simon Ward als de jonge Winston Churchill (Young Winston, 1972) wordt beschouwd als een van de beste vertolkingen van Churchill (1874-1965). Acteur Robert Hardy speelde hem maar liefst negen keer, waaronder in The Wilderness Years (1981). Albert Finney won een Bafta én een Emmy voor zijn Churchill in The Gathering Storm (2002). Recent viel Timothy Spalls vrije interpretatie van Churchill in The King's Speech (2010) op, net als John Lithgows met een Emmy bekroonde optreden in de Netflixserie The Crown.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.