Voor fadozangeres Cristina Branco draait het om sociaal commentaar van o.a. Sneeuwwitje

Onze Gids deze week - Cristina Branco

Als artiest mag zangeres Cristina Branco haar horizon verbreed hebben van puur fado naar steeds meer pop, als onze gids is ze nog duidelijk geworteld in de mediterrane-wereldcultuur. Fijn!

Cristina Branco. Beeld Els Zweerink

Natuurlijk, Branco, de titel van haar onlangs verschenen album, verwijst naar haar achternaam. Maar ‘branco’ is ook wit in het Portugees. In dit geval het wit van een blanco blaadje, want Cristina Branco slaat met haar nieuwe cd een pagina om.

De vrouw die, rond de eeuwwisseling, met vertaalde Slauerhoffgedichten eigenhandig van Nederland een fadoland maakte; de fadozangeres die ervoor zorgde dat de klassiek verklankte weemoed van Portugal een huis vond in de polder en een hype werd in Holland; die zangeres heeft voor haar laatste plaat gekozen voor jonge musici ‘afkomstig uit de hedendaagse indierockscene van Portugal.’

Puristen, weest gewaarschuwd! Er is misschien nog een zweem fado op te vangen, maar over het algemeen geurt het op Branco naar chanson en lyrische lichte popmuziek. Eu Por Engomar klinkt als Joni Mitchell als ze in Lissabon was geboren; Afinal, O Que É Que Vês Em Mim is behoorlijk Beach Boys en in Minha Sorte is de Portugese weemoed ingeruild voor het brutale joie de vivre van Jacques Brel. Tuurlijk, Branco is altijd meer dan een fadista geweest. De zangeres, die wordt beschouwd als moderne ambassadeur van die melancholieke Portugese volksmuziek, zingt net zo goed jazz als Joni Mitchell. Trouwens, een van de wapenfeiten van haar zegetocht door de lage landen was het duet Dansen Aan Zee met popgroep Bløf. Dus uitstapjes naar andere muzikale genres? Geen uitzonderlijkheid. Maar tien jaar geleden zei ze nog in een interview in Opzij dat ze bij haar eigen generatie niet de teksten vindt die ze zoekt. ‘Ze zijn te gekunsteld, pronken te veel met verworven kennis.’ Wat is er veranderd?

Beeld Els Zweerink

Branco: ‘Ik, ik ben veranderd. Tien jaar geleden was ik verzonken in mijn eigen wereld, waar ik op een moderne manier met fado aan de slag ging. Maar ik kreeg het gevoel dat ik steeds hetzelfde deed. Als je als Portugese zangeres de hele wereld rondgaat, kennis maakt met zoveel soorten muziek en toch voornamelijk bekendstaat als authentieke fadista, dan wordt dat keurmerk ook een beetje een keurslijf. Dat terwijl ik nooit een concert lang alleen maar traditionele fadoliedjes heb gezongen. Maar het leven gaat maar door en je blijft touren. Het was alsof ik in een trein was gestapt die nooit stopte. En uit het raam zag ik allemaal interessante dingen aan me voorbijschieten.’

Ze is even uitgestapt bij de halte popmuziek en maakte kennis met een jonge generatie musici. ‘Het was verfrissend te ontdekken dat ze zo’n breed perspectief op het leven hebben, waar geen plek is voor vooroordelen over leeftijd, geslacht, seksualiteit of wat dan ook.’

De waardering is wederzijds, want Branco ziet dat steeds meer jongeren de weg naar haar concerten vinden. ‘En voor het eerst wordt niet alleen meegezongen door het publiek, maar ook uitbundig gedanst.’

Is ze hiermee een ander soort zangeres geworden? En hoe wil ze uiteindelijk herinnerd worden: als voortreffelijke zangeres of voortreffelijke fadista? Ze twijfelt. ‘Doe dan maar als zangeres die consistent is geweest in haar keuzes, door de dingen te doen die haar na aan het hart liggen.’

1. Fotografie: Sebastião Salgado

‘Voordat ik als zangeres aan de slag ging, studeerde ik communicatiewetenschappen en wilde ik journalist worden. Ik was al geïnteresseerd in de sociale ontwikkeling en problematiek van bevolkingsgroepen door de geschiedenis heen, toen ik in contact kwam met het werk van Salgado. Hij is een fotograaf die als geen ander die problematiek in beeld brengt. Ik voelde me meteen enorm aangetrokken door zijn werk. Salgado is als documentairefotograaf geïnteresseerd in ingrijpende sociale gebeurtenissen. Hij weet met beelden uit te drukken wat bijvoorbeeld hongersnood of oorlogsgeweld teweegbrengen bij groepen mensen die ontheemd zijn, of die als verschoppelingen aan de onderkant van de samenleving leven. Daarmee geeft hij die groepen de aandacht die ze verdienen, of misschien zelfs een stem die anders nooit gehoord zou worden.’

Sebastião Salgado. Beeld Getty

2. Film: The Godfather-trilogie

‘Om Marlon Brando, om Al Pacino, om Robert Duvall, om Francis Ford Coppola en ook weer om het sociale component. Vooropgesteld, artistiek vind ik het geweldige films, maar ik vind ze ook zo goed omdat ze me lieten nadenken over de migratieproblematiek van Italianen in de Verenigde Staten. Omdat Coppola laat zien hoe een bevolkingsgroep na het eind van de Tweede Wereldoorlog moest overleven in den vreemde en vocht om geaccepteerd te worden. The Godfather, met name de eerste in de reeks, heeft de enorme impact van een belangrijk verhaal dat voor het eerst en op zijn mooist wordt verteld. Dan te bedenken dat Coppola moeite had om de film gefinancierd te krijgen omdat die Italiaanse Amerikanen niet bepaald op hun best toonde. En de soundtrack, ooo, de soundtrack!’

Gianni Russo en Marlon Brando in The Godfather. Beeld Imageselect

3. TV: Monty Python’s Flying Circus

Monty Python kwam op de Portugese televisie in de jaren tachtig en de eerste keer dat ik het zag, dacht ik: wat is dit? De absurditeit, het surrealistische gevoel voor humor, de mallotigheid, het was allemaal zo anders dan wat we daarvoor aan humor geboden kregen op tv. En het leek helemaal niet te rijmen met de ernst en de doem van het Reagan/Thatcher tijdperk. Ze waren de eersten die historische gebeurtenissen en figuren in hun sketches verwerkten. De Spaanse inquisitie die een keurig dametje probeert te martelen met een comfortabele fauteuil; Hitler die onder het pseudoniem mr. Hilter in een Brits pensionnetje verblijft; het was waanzin. De meeste mensen in mijn omgeving wisten niet zo goed wat ze ermee aan moesten omdat het zo ontregelend was, maar ik raakte enorm geïntrigeerd.’

4. Sportgebeurtenis: De marathonzege van Carlos Lopes op de Olympische Spelen van 1984

‘Na de Anjerrevolutie in 1974 kwam de wereld Portugal binnen. We raakten vertrouwd met jeans en Coca Cola. Althans, de mensen in de grote steden als Lissabon en Porto. Als kind woonde ik in een kleine plaats, Santarém, ver van het moderne leven. De wereld kwam echt binnen, ook bij ons, toen onze landgenoot Carlos Lopes de marathon won op de Olympische Spelen in Los Angeles. Ik kan me herinneren dat wij als kinderen tot drie uur ’s nachts mochten opblijven om het op tv te kunnen zien. Lopes was al 37 jaar oud, een hoge leeftijd voor een atleet. Maar hij won. Hij won! De eerste keer dat een Portugees de marathon won. Het Portugal van na de dictatuur van Salazar kampte nog met een stevig minderwaardigheidscomplex. Dit was een enorme opsteker voor het hele land en we stapten definitief een nieuwe tijd in.’

5. Beeldende kunst: Paula Rego

‘Een Portugese schilder die in Engeland woont en op een gegeven moment in haar carrière sprookjes en volksverhalen gebruikte om sociaal commentaar te leveren. Dat is mijn lievelingswerk. Het is figuratief, maar heeft ook iets expressionistisch  en geeft soms momenten weer uit haar persoonlijke leven. Wat ik er zo mooi aan vind, is dat ik meer ontdek hoe langer ik ernaar kijk. En altijd is er een mysterieuze feministische kracht aanwezig. Op het doek Snow White on the Prince’s Horse bijvoorbeeld. Je ziet hier geen passieve dame die zich laat meevoeren op het witte paard; eerder een stille, zelfbewuste vrouw die kracht aan sierlijkheid koppelt en daarmee een enorm gespierd beest haar wil lijkt op te leggen.’

Paula Rego. Beeld David Sandison / HH

6. Componisten: George Gershwin

‘Toen ik besloot dat ik zangeres wilde worden, stuurde ik mijn studie communicatiewetenschappen zoveel mogelijk bij naar zang. Die moest dan wel een sociologische component hebben. Gershwins opera Porgy and Bess heeft zo’n sterke sociale link. Gershwin wilde met zijn jazzidioom en de volksliedjes in zijn opera dicht bij het volk staan. Anders dan bijvoorbeeld Cole Porter, een andere favoriet van mij, die veel meer in high society-kringen vertoefde. Gershwin noemde Porgy and Bess zelfs een volksopera. Eentje die de strubbelingen van de zwarte Amerikaanse bevolking in het zuiden van de Verenigde Staten verbeeldde. Gershwin had testamentair vastgelegd, dat de opera alleen door een zwarte cast opgevoerd mocht worden. Toch klonk er in de loop van de geschiedenis nogal wat protest over de vermeende stereotypering van zwarten in het verhaal. Tegelijk spreekt de muziek een enorm divers publiek aan. De song Summertime, het onderwerp van mijn onderzoek, werd door ontzettend veel vocalisten uitgevoerd. De versies van fadodiva Amália Rodrigues, van Ella Fitzgerald, van Janis Joplin; ik heb ze allemaal bestudeerd. Ik merkte dat Gershwins werk zo wendbaar is, dat het ruimte laat voor al die uiteenlopende interpretaties zonder dat het maar iets aan emotionele zeggingskracht inboet.’

7. Literatuur: Gabriel García Márquez – Honderd jaar eenzaamheid

‘Het voelde als een openbaring, een schok, om Honderd jaar eenzaamheid te lezen. Ik weet niet of het nu nog dezelfde uitwerking op me zou hebben, maar destijds zat ik stilletjes op mijn bed in mijn slaapkamer te reizen en verschillende levens te leiden. Marquez’ boek grijpt je omdat zijn geschiedschrijving van de Colombiaanse familie Buendia iets universeel menselijks heeft. Het resoneert, het vertelt iets over jezelf. Terwijl het een verhaal is van de andere kant van de wereld, vol met magisch-realistische elementen waarin hemel en aarde met elkaar worden verbonden. En op de achtergrond komt ook nog eens de geschiedenis van Colombia voorbij. Prachtig.’

8. Keuken: mediterrane cuisine

‘Ik heb een kookboek geschreven dat in oktober uitkomt en Road Cook heet. De recepten zijn gericht op het welzijn van tourende vocalisten en geënt op de keuken van de Méditerrannee. Ik ben daar dol op. Niet alleen het eten zelf, maar ook op het gezamenlijk eten in landen aan de Middellandse Zee, waar het een ritueel is dat mensen samenbrengt. En ook al ligt Portugal aan de Atlantische Oceaan, die mediterrane keuken definieert ook de Portugese cultuur van het aan tafel gaan en verhalen met elkaar delen. Voedsel is een belangrijk sociaal bindmiddel. Daarbij ben ik, ook als vegetariër, een fan van de keuken met zijn nadruk op regionale producten en seizoensgroenten. Het is duurzaam op de meest natuurlijke en logische manier. En ik verspreid graag de boodschap. Als de omstandigheden op tournee het toelaten, maak ik zo nu en dan zelfs voor de jongens in de band het eten klaar.’

Cristina Branco – Branco, Universal 
Tot 2 mei toert Cristina Branco door Nederland. 

Beeld Els Zweerink

CV Cristina Branco

28 december 1972 geboren in het Portugese Almeirim.

1990  Nadat ze van haar grootvader voor haar 18de verjaardag een album van fadokoningin Amália Rodrigues krijgt, besluit Branco haar studie communicatiewetenschappen te staken om zangeres te worden.

1995 Branco’s carrière krijgt vorm met een repertoire waarin zowel een moderne vorm van fado – een uitgebreid instrumentarium en invloeden van andere muziekgenres – als jazz en pop hun plaats vinden.

1996  Branco’s debuutoptreden in Nederland.

1998  Het debuutalbum Live in Holland is het eerste signaal van de bijzondere connectie die de zangeres heeft met Nederland.

2000 Album Cristina Branco Canta Slauerhoff. Hierop zingt Branco in het Portugees vertaalde gedichten van Slauerhoff, die een tijd in Portugal heeft gewoond. Het album verwerft de platina-status. Het betekent de definitieve doorbraak van Branco in Nederland en het begin van een fadohype hier. Een jaar later komt het album ook uit onder de titel O Describidor.

2004  De VPRO zendt de Nederlandse documentaire A Minha Casa uit, waarin Branco in haar woonplaats op het Portugese platteland wordt gevolgd.

2006  Herinnering aan later met de groep Bløf verschijnt op Bløfs cd Umoja. Met hen neemt Branco ook een versie op van hun Dansen aan zee, waaraan coupletten in het Portugees zijn toegevoegd. 

In een paar jaar tijd geeft ze concerten met het Gelders Orkest, het Metropole Orkest en Amsterdam Sinfonietta en staat ze op North Sea Jazz.

2012 Fado-Tango

2014 De cd-box Idealist, met daarin op drie cd’s een overzicht van Branco’s werk.

2018 Branco

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.