Drama

Volver

Een gerijpte meester

De stijl van soaps en melodrama bepaalt de toon in Pedro Almodóvars werk. Maar de laatste jaren zijn zijn films de kitch voorbij. De gekte maakte plaats voor grote thema's.


Neptranen zijn het. En tegelijk echte Almodóvar-tranen. Wanneer het 14-jarige meisje Paula in Volver vertelt dat ze haar vader heeft gedood, biggelen ze groot en glanzend langs haar wangen. Nog indrukwekkender zijn de tranen in het tegenshot, waarin Penelope Cruz, die Paula's moeder Raimunda speelt, het verhaal van haar dochter aanhoort.


Soaptranen zijn het. Zoals de hele scène uit een televisiemelodrama afkomstig zou kunnen zijn; de bekentenis is het soort scène waar soaps zo graag naar toe werken. Het moment dat een geheim niet langer verborgen kan worden gehouden, dat een personage zijn grote gevoelens mag tonen of een belangwekkende onthulling doet - zonder zulke ogenblikken kan goedkope televisie niet, en ook in het oeuvre van regisseur en sentimentalist Almodóvar vormen dit soort monologen een rode draad.


Tussen tv, soaps en de films van Pedro Almodóvar bestaan veel overeenkomsten. Op de onlangs uitgekomen dvd-collectie, met dertien van zijn films, is te zien hoe onderwerpen uit tv-drama's en praatprogramma's al in zijn vroege werk een grote plek kregen. Zijn wereld is er altijd een geweest van opgefokte vrouwen met acteerambities, drugsverslaafden, psychiatrische patiënten en mensen die dromen om van geslacht te veranderen. Maar de films in de dvd-box laten ook zien hoe Almodóvar zijn tv-passie steeds intelligenter gebruikt.


Soapclichés als de plotselinge terugkeer van een lang verloren gewaand familielid of het drama van een terminale ziekte, zijn de uitgangspunten van Almodóvars films, net zoals de tv-wereld dat zelf ook kan zijn; in Kika (1993) is hoofdpersoon Andrea Scarface de presentatrice van de ergste realityshow die de Spaanse televisie heeft voortgebracht.


Een ander standaardingrediënt dat Alomodóvar graag hergebruikt, en dat ook in zijn nieuwste film Volver terugkeert, is de uitgebreide familie, met veel dominante vrouwen, die het kruispunt vormt waar alle, verder slechts losjes verbonden verhaallijnen, samenkomen.


De familie die in Volver wordt getoond bestaat uit drie generaties vrouwen. Raimunda, haar moeder en bejaarde tante, haar zus en haar dochter. Met het ritme dat zo typisch is voor zowel televisie als Almodóvar bewegen ze zich ieder steeds opnieuw naar dramatische hoogtepunten toe, de tijd voor tranen, waarna ze zich meteen weer herpakken, om naar de volgende climax te worden voortgeduwd.


Dat het leven doorgaat, is immers de les van alle soaps, die altijd een opening moeten laten voor een nieuwe wending, een volgend verhaallijntje, een nieuwe aflevering. Ook aan het slot van Volver bevinden de hoofdpersonen zich net zo goed aan het begin van nieuwe drama's als aan het eind van oude problemen. De film is een momentopname uit een veel langer, nooit eindigend geheel.


Dat Almodóvar met zulke clichés filmfestivals verovert, Oscarwinnaar wordt en verstokte cinefielen overtuigt - dat is het opmerkelijke van zijn werk. Is het omdat zelfs ook de fanatieke cinefiel heimelijk verlangt naar de comfortabele sentimenten van de soap? Of is de regisseur daadwerkelijk in staat de stereotiepen een meerwaarde te geven?


In La Ley del Deseo (1987), een van zijn betere vroege films, speelt een actrice Jean Cocteaus La Voix Humaine als een larmoyante klaagzang, compleet met de gesticulatie uit het handboek van beginnende soapacteurs. In zijn internationale doorbraak Mujeres al borde de un ataque de nervios uit 1988 voerde Almodóvar zijn koketterie met het soap-genre nog verder op: de hele wereld is hier een driestuiverroman.


Bij Todo sobre mi madre (1999) en Oscarwinnaar Hable con ella (beste scenario) uit 2002 is de toon compleet anders. Ook deze films zijn gestructureerd als een

odrama; de bijbehorende emoties zijn daarentegen echter en ontroerender geworden, omdat de drukte, gekte en hysterie in de loop der jaren hebben plaatsgemaakt voor sfeerbeschrijvingen, waarin het verlangen naar schoonheid en geluk als een onzichtbare maar dwingende kracht de toon bepaalt.


Almodóvar is een schoolvoorbeeld van een filmmaker die is gerijpt. Nog altijd maakt hij gebruik van elementen uit de reclame, de videoclip, en de kitsch. Alleen weet de regisseur die middelen nu zo in te zetten dat de passie, de pijn en het verdriet in zijn films niet langer knipogen en verwijzingen zijn, maar echte thema's, die antwoorden proberen te formuleren op eigentijdse vragen over de waarde van individuele vrijheid en het verdwijnen van religie in de westerse maatschappij - al is in het oeuvre van Almodóvar antwoord een te groot woord: het gaat bij hem meer om het vastleggen van onbestemde sentimenten.


Er gebeurt veel in Volver, ook veel vreemds, en toch is de film ingetogen en bedachtzaam. De prachtige muziek van Alberto Iglesias is feilloos gedoseerd, het camerawerk wekt indruk - inclusief de van bovenaf gemaakte shots van het decolleté van Cruz, die door Almodóvar werd gemodelleerd naar Sophia Loren in haar jonge jaren.


'Waren je borsten altijd al zo groot?', vraagt haar uit de dood verrezen moeder stomverbaasd. Het is een opmerking die zo uit de wereld van Goede Tijden Slechte Tijden lijkt geknipt. Maar bij Almodóvar snijden de woorden dieper. De vraag van de moeder is een bevestiging dat Raimunda in de ogen van haar oude moeder al lang niet meer de onschuldige dochter is die zij denkt te zijn.


Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden