Volledige Werken 12

Het arbeiderskind blijft een arbeiderskind

Serdijn Danielle

'Ik draag al zevenendertig jaar hetzelfde eenvoudige kapsel, met de scheiding uiterst rechts. Zou dit kunnen betekenen dat ik rechts ben? Natuurlijk niet, want juist omdat de scheiding rechts zit, is het overgrote deel van mijn haar links gericht.'

Voor wat de buitenzijde van Willem Frederik Hermans' schedel betreft mocht dat misschien zo zijn, aan de binnenzijde weerklonk een behoorlijk rechts geluid. Dat mag opvallend heten in een periode - de jaren zeventig van de vorige eeuw - waarin een links georiënteerd engagement de norm bepaalde in dag- en weekbladen.

Voor de toenmalig hoofdredacteur van Het Parool, W.H. Sandberg, was Hermans' afwijkende toon kennelijk geen bezwaar, want in 1973 vroeg hij de schrijver, die juist op het punt stond naar Frankrijk te verhuizen, om eens in de twee weken een column te schrijven. Hermans zei geen nee, maar stelde de voorwaarde dat hij zijn stukken zou publiceren onder het pseudoniem Age Bijkaart. Niet het hoofdmenu, maar de bijkaart, zo moesten we het zien. Sandberg stribbelde tegen, wie immers zou er geïnteresseerd zijn in de columns van een onbekende auteur? Maar Hermans hield voet bij stuk. Onder de titel Boze brieven van Bijkaart publiceerde hij een aantal jaren zijn op de actualiteit inspelende stukjes in Het Parool.

Al deze brieven van Bijkaart zijn nu opnieuw toegankelijk. Samen met Houten leeuwen en leeuwen van goud, een reeks beschouwingen over tal van onderwerpen, waaronder de beruchte Weinreb-affaire, werden ze ondergebracht in Volledige werken, deel 12.

Volledigheid is leuk. Maar heeft dit twaalfde deel uit het verzameld werk van een schrijver die al meer dan tien jaar dood is ons nog iets te vertellen? Zeker wel. Al was het alleen maar dat er in de afgelopen decennia vrijwel niets veranderd is. En dat het, alle veranderingen ten spijt, altijd dezelfde dingen zijn waar mensen zich druk om maken.

Onderwijs bijvoorbeeld. In 'De vijanden van de lagere volksklassen' uit 1978 stelt Hermans dat kinderen uit de sociaal zwakkere milieus altijd de dupe zullen worden van onderwijsvernieuwingen omdat die vernieuwingen zelden iets goeds betekenen. Sterker, vernieuwing is synoniem voor het afschaffen van bepaalde vakken. Spelling, grammatica- en literatuuronderwijs, Frans en zo verder. Ouders van kinderen uit de betere kringen zullen de leemtes in kennis zelf vullen, maar 'het arbeiderskind ', zoals Hermans het noemt, zal op deze manier 'altijd een arbeiderskind blijven, dat arbeidersleesstof mooi vindt en het mag nooit te weten komen, dat er nog wel wat anders bestaat dan Privé en Viva'.

Met een paar kleine aanpassingen zijn ook Hermans' andere epistels over onderwijs moeiteloos onder te brengen in de brievenrubriek van de huidige opiniepagina's. Maar dan als aanklacht tegen de onderwijsvernieuwing die het nieuwe leren heet.

Ook voor een reeks andere onderwerpen geldt dat de voorbeelden kunnen verschillen, maar dat argumenten hetzelfde blijven. Altijd actueel bijvoorbeeld is de gedachte dat ongelijkheid in macht of kennis een gegeven is, en dat dat helemaal niet zo erg is. Want, meent Hermans, 'Gedeelde macht is geen macht en nergens ter wereld is de proletariër zo machteloos als in die landen waar de dictatuur wordt uitgeoefend door het proletariaat.'

In de ene periode vloekt een dergelijk idee harder met de bestaande moraal dan in de andere, maar vloeken doet het, hoe dan ook. Hermans deed het graag; vloeken in overdrachtelijke zin, sarren, de reactionair uithangen en tegenwicht bieden aan het linksdraaiende columnistenbestand.

De enige columnist die wat dat betreft aan Hermans doet denken was Theo van Gogh. Net zo'n razende eenling, zij het met een wat heftiger vocabulaire. Niet toevallig misschien dat beiden het aan de stok hadden met columnist Piet Grijs, of 'Grijze Piet, de halfbroer van Zwarte Piet' zoals Hermans grapt.

Grijs moet het vandaag de dag treurig genoeg zonder dekselse opponenten stellen. Pestkoppen i

n het spoor van Van Gogh en Hermans zoeken hun heil allang niet meer in de krant maar op internet. Daar, op sites als GeenStijl, waar iedereen mikpunt kan worden van spot, houden de ziekende achterneefjes van W.F Hermans zich op.

Zo'n vrijplaats had het walhalla geweest kunnen zijn voor de schrijver. Denk je eens in: de hele Weinreb-affaire, het voor schut zetten van Nobelprijswinnaar Tinbergen, het gefoeter op religie, de liefde voor Sylvia Kristel, het gemopper op Van Dale's woordenboek, het op de hielen zitten van Eddy du Perron, en over Proust, Claus, Multatuli, de poes van Le-nin en zo verder.

Al dit moois, al dit geestige schelden zou gratis en voor iedereen toegankelijk zijn met een klik op de knop.

Aan de andere kant: een kloek boek van meer dan duizend pagina's is ook wat waard. Goed dat het er is.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden