Review

Volledige beheersing van materiaal bestaat niet

Klassieke kunstfilm inspireert tentoonstelling over kettingreacties die uitmonden in lessen over machteloosheid en overgave. De experimentele installaties hebben iets hypnotiserends: wat zal er nu een mep krijgen?

Vier momenten uit de kunstfilm Der Lauf der Dinge (1987). Beeld Peter Fischli & David Weiss

Een grote volle vuilniszak hangt aan een touw en draait om z'n as, tikt dan een autoband aan, die rolt een endje verder, slaat tegen een plank, die als een molenwiek omslaat en de band opnieuw een zetje geeft, om vervolgens een andere plank een douw te geven, die een houten trap in beweging zet, die... En dat bijna een halfuur lang.

In woorden vervat weinig meeslepend, maar als kunstfilm is Der Lauf der Dinge van Peter Fischli en David Weiss wereldberoemd. En terecht, want het is onmogelijk níét te blijven kijken. De kunstenaars bouwden die ingenieuze kettingreactie in een magazijn. Het kostte ze een paar jaar om al die dingen precies op hun plek te krijgen.

In Kunsthal KAdE is de beroemde film naamgever van een tentoonstelling die helemaal om oorzaak en gevolg, actie en reactie draait. Een groot aantal van de aanwezige kunstenaars heeft zich duidelijk door het Zwitserse duo laten inspireren. Dat levert ingenieuze apparaten op, die vaak zinloos bewegen en fascinerend zijn om naar te kijken.

Veel experimenten in de tentoonstelling hebben een ongewisse uitkomst. Zo laat Zoro Feigl een paar hoepels rond een koord dansen. Dat maakt een enorm kabaal. Zoals altijd in Feigls kunst weet hij agressieve machinekracht om te zetten in een verleidelijke choreografie. Daar springt de kleinste hoepel charmant door een grotere. Gaat-ie dat nog een keer doen? Toch even blijven kijken. Die kettingreacties hebben iets hypnotiserends. Elk bewegend voorwerp bevat de belofte van een volgend voorwerp dat een mep zal krijgen.

Tegelijkertijd is deze tentoonstelling een les in machteloosheid: kijk maar hoe de dingen lopen, je kunt niet eens een stok tussen de spaken steken. Of het nou een mini-sahara in een kijkdoos is, een megaknikkerbaan met bowlingballen of een kunstmatige wolk die zich in slowmotion uitvouwt: als toeschouwer sta je erbij en kijk je ernaar. Zo zegt deze kunst niet alleen iets over dingen en hoe die kunnen stuiteren, rollen en botsen, maar ook over hoe wij ons tot die dingen verhouden. Als de bal eenmaal rolt, zijn we alle controle kwijt.

Dat controleverlies, die overgave, verbeeldde Damián Ortega prachtig in zijn filminstallatie Nine Types of Terrain. Hij gaf zijn kettingreactie een dramatische twist. Ortega plaatste een groep bakstenen in uiteenlopende formaties op verschillende ondergronden. In negen 16mm-films is te zien hoe die stenen elkaar aantikken en omgooien.

De titel verwijst naar de 'negen terreinen' die de Chinese generaal Sun Tzu beschreef in zijn befaamde boek De kunst van het oorlogvoeren. Waar Sun Tzu de lezer van verschillende strategieën voor al die verschillende types terrein voorziet, laat Ortega zien dat alle bakstenen gewoon tegen de grond gaan, ongeacht het terrein en de formatie. Die vallende stenen zijn een pacifistisch manifest. We gaan er allemaal aan in tijden van oorlog, daar helpt geen enkel strategisch handboek bij, laat Ortega zien.

De lol van Der Lauf der Dinge mondt bij Ortega uit in tragiek. We zijn overgeleverd aan de natuurwetten en elkaar. Hoe de dingen lopen hebben we niet in de hand.

Ook bij Fischli en Weiss moet behoorlijk gevloekt en getierd zijn. Want zelfs de meesters van de kettingreactie slaagden er niet in hun Lauf der Dinge foutloos te laten lopen. Wie niet met de ogen knippert (en waarom zou je, het is veel te spannend), kan duidelijk zien dat in de filmsequentie is geknipt. Volledige materiaalbeheersing bestaat niet, zelfs niet bij heel goede kunstenaars. Een troost voor als u vandaag koffie morst.

De Loop der Dingen. Kunsthal KAdE, Amersfoort, t/m 1/5. Peter Fischli & David Weiss, How to Work Better, Solomon R. Guggenheim Museum, New York, 05/02 T/M 27/04


Fischli en Weiss

Het Zwitserse kunstenaarsduo maakte gebruik van huiselijk materiaal.

Sinds 1979 tot Weiss' overlijden in 2012 werkten de Zwitserse kunstenaars Peter Fischli en David Weiss samen. Hun eerste gezamenlijke kunstwerk was een serie foto's van miniatuurscènes waarin worstjes en sigarettenpeuken als kleine poppetjes zijn neergezet en uitgedost (Wurstserie, 1979). Die serie is kenmerkend voor hun gevoel voor humor en hun gebruik van huiselijke spullen.

In het museum Guggenheim in New York opent volgende week een groot retrospectief met meer dan driehonderd sculpturen, foto's, video's en installaties van het duo.

Naast de tentoonstelling in het museum, waar Fischli nauw bij betrokken is, zullen in New York twee kunstwerken buiten te zien zijn. Op een muur in Soho worden hun tien regels 'How to work better' geschreven (nummer 1: Doe één ding tegelijk, nummer 10: Lach). Rond middernacht zal op Times Square de video Büsi (Kitty) op een groot scherm te zien zijn: een kat die zorgvuldig een bakje melk leeg likt.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden