Vol humor en zelfreflectie schetsen bankiers anoniem een genuanceerd zelfportret

Huiveringwekkend bankiersportret

Zoals veehouders bij mond-en-klauwzeer hun varkens of koeien een elektrocutiewagen indrijven of een pin door de kop jagen met een schietmasker, zo ontslaan banken als Goldman Sachs en JPMorgan elk jaar de slechtst presterende 5 procent van het personeel.

The cull, heet het ritueel, naar het Engelse woord voor het ruimen van ziek vee of het afschieten van een te talrijke diersoort in een natuurgebied. Andere banken spreken van 'executies': met de efficiëntie van doodseskaders uitgevoerde bliksemontslagen, uitgedokterd door het type manager dat de Oempa Loempa's nog zou wegsaneren uit de chocoladefabriek als het de winstmarge een paar centen zou opkrikken. Binnen vijf minuten staat de pineut op straat met een verhuisdoos en een geblokkeerde telefoon en beveiligingspas, zonder enige aankondiging vooraf.

'Als je binnen vijf minuten buiten kan staan, wordt ook je horizon vijf minuten', schrijft Joris Luyendijk in zijn huiveringwekkende boek Dit kan niet waar zijn , gebaseerd op interviews met tweehonderd bankiers uit de Londense City, het hart van de financiële wereld. Waarom zouden bankiers hun klanten beter behandelen dan ze zelf worden behandeld door hun superieuren? 'Dit lijkt wel een blauwdruk voor kortetermijndenken.'

Omerta

In de lente van 2011 vroeg The Guardian Luyendijk om voor de Britse krant een blog te beginnen over de City. 'Democratie lijkt steeds meer een systeem waarin kiezers bepalen welke politicus gaat uitvoeren wat de financiële sector dicteert', riep Luyendijk de bankiers op om te vertellen wat ze toch allemaal uitspookten in hun glazen torens. 'Wie zijn jullie?'

Dat is meteen wat Dit kan niet waar zijn zo sterk maakt: aan boeken over banken is sinds de crisis net zomin gebrek als aan romans over een gereformeerde jeugd, maar boeken waarin bankiers hun eigen beroepsgroep portretteren zijn zeldzaam. In Dit kan niet waar zijn doen ze dat anoniem, want het doorbreken van de bancaire omerta staat in de City gelijk aan het tekenen van je ontslagbrief. Het levert een genuanceerd zelfportret op, wars van banker bashing en clichés. Ook bankiers blijken net mensen, zelfs met humor en zelfreflectie.

Angst

Het maakt het portret des te vernietigender. 'Volgens mij snap jij nog altijd de banken niet', zegt halverwege het boek een risk & compliance-officer tegen Luyendijk. 'Buitenstaanders zien hebzucht, maar ik zie vooral machtspolitiek, conformisme en angst.' Zijn eigen afdeling is een goed voorbeeld. Risk & compliance-officers zien erop toe of hun bank zich netjes aan wetten en regels houdt. Maar in de ogen van collega's zijn ze 'humorloze grensrechters', losers die hun vlag opsteken voor buitenspel als een handelaar net een geweldig doelpunt heeft gescoord. Een andere compliance-officer brieste dat hij aan alle kanten werd gedold door de mensen die hij moest controleren, maar hij kon er weinig aan veranderen. 'Wat ga ik doen, op mijn eenenveertigste? Ik heb een hypotheek, kinderen... Waar is buiten de banken vraag naar wat ik kan?'

Niemand begrijpt de banken meer echt, ook insiders niet, vertelt een boekhouder. 'Als interne boekhouders horen wij de bank te begrijpen, en dit inzicht te illustreren met onze cijfers. In werkelijkheid is het bijna andersom. We doorlopen een proces, en als iedere stap keurig is gezet, geldt de uitkomst als legitiem. Wat wij doen is feitelijk legitimeren.' De complexe wiskunde en ict is alleen nog te begrijpen voor quants, de wiskundebollebozen van banken. Maar als zelfs de quants het spoor bijster raken, trekken de banken in arren moede de stekkers uit de computers. 'Ik heb dat zien gebeuren: een technologisch zeer geavanceerde omgeving en dan zo'n bizar primitieve handeling', zegt een bankier.

Conformisten

'Veel buitenstaanders willen er niet aan dat de financiële wereld voor een belangrijk deel niet bestaat uit mensen die moedwillig kwaad doen, maar uit conformisten die zichzelf überhaupt geen vragen meer stellen over goed en kwaad', schrijft Luyendijk. Ethische vragen worden afgewimpeld met een verwijzing naar 'caveat emptor', Latijn voor 'koper wees op uw hoede': het is de eigen verantwoordelijkheid van de klant om zich niet te laten belazeren door de bank.

Dankzij caveat emptor kun je zonder ook maar één wet te overtreden mensen te grazen nemen, vertelde een opgestapte bankier. 'Je hebt kleinere spelers die in wezen geen idee hebben - een of andere gast bij een spaarbank in Spanje of België, een gemeente ergens in Zweden. Waar ik na een tijd niet meer tegen kon was dat ik zulke unsophisticated partijen keihard voorloog.'

Kater

'2008' kan zo weer gebeuren, zeggen de geïnterviewden. 'Als je mensen op het hoogtepunt van de crisis had gezegd dat er nu nul fundamentele hervormingen waren doorgevoerd, had niemand je geloofd', foetert een kredietbeoordelaar. De balansen van grote banken zijn nog steeds 'het zwartste aller zwarte gaten', citeert Luyendijk de nummer twee van de Bank of England, Andrew Haldane. Sinds 2008 is niets opgelost; banken camoufleren de problemen enkel door meer schulden te maken, zegt een quant. 'Je kunt een kater wegdrinken met nieuwe alcohol. Maar zo verwoest je wel je lever. Zoiets is nu gaande.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.