Voelen is belangrijker dan begrijpen bij het werk van Charlotte Salomon

Voor ze door de nazi's werd vergast, verbeeldde Charlotte Salomon in Leven? Of theater? haar leven in 800 schilderijen. Een verdrietiger verhaal is haast niet denkbaar. Maar het is óók romantisch en bovendien loeispannend.

Schilderij van Charlotte Salomon uit het werk Leven? Of theater?

Het geschilderde levensverhaal van Charlotte Salomon is zo veelbewogen en treurig dat het onmogelijk is er niet door geraakt te worden. Maar het achthonderddelige werk, sinds vorige maand voor het eerst helemaal te zien in het Joods Historisch Museum, biedt meer dan drama alleen.

Dit gezicht is bekend. Een okergeel gekleurd zelfportret boven een blauw kraagje - bedrukt type, stilste meisje van de klas. Een mond die niet zal praten en grijze, novemberkleurige ogen die je overal volgen. Charlotte Salomon, kunstenaar, honderd jaar geleden geboren.

Zelfportret Charlotte Salomon

Manische sessie

Haar enige werk, gemaakt aan het begin van de Tweede Wereldoorlog, leidt momenteel tot kleine opstoppingen in het Joods Historisch Museum. Daar ligt dat werk uitgestald: haar 'hele leven' zoals ze zelf zei, weergegeven in achthonderd schilderingen op papier die in één lang, meanderend vitrinestelsel te zien zijn. Achthonderd werken met volle aandacht bekijken is onmogelijk. Ik stond na een uur of vier buiten met het gevoel bijna gestikt te zijn, met in mijn tas het boek om mezelf er thuis nog verder mee te kwellen. Leven? Of theater?, zoals het werk heet, heeft dat effect. Wat ís dit voor kunstwerk?

De Joodse Charlotte Salomon schilderde en schreef het tussen 1940 en 1942 terwijl ze ondergedoken zat in Zuid-Frankrijk. Het moet een manische sessie zijn geweest, in anderhalf jaar tijd achthonderd gouaches en honderden tekstvellen, meer dan twee per dag. Kort na voltooiing, ze bracht het pakket nog in veiligheid, ze raakte nog zwanger en trouwde, werd ze opgepakt en vergast in Auschwitz. Ze was toen 26. Haar werk, en daarmee haar verhaal, werd na de oorlog aan haar vader overhandigd, maar pas in de jaren zestig voor het eerst in de openbaarheid gebracht.

Noodzakelijk kunstwerk

Voor wie het niet kent: het is een verhaal dat een steen zou laten huilen. Het decor is een rijk, cultureel onderlegd Berlijns milieu in de jaren dertig. Depressie zit in de familie. Vijf depressieve familieleden plegen zelfmoord, onder wie haar moeder als Charlotte 8 jaar oud is; het was de griep, wordt haar verteld. Ze wordt als adolescent verliefd op Alfred Wolfsohn, zangtherapeut-aan-huis van haar flamboyante stiefmoeder, de gevierde zangeres Paula Lindberg. Hij legt het aan met beiden. Geliefde, vader en stiefmoeder laat ze in 1938 na de Kristallnacht achter in Berlijn als ze naar haar grootouders in Zuid-Frankrijk gestuurd wordt. Grootmoeder doet meerdere zelfmoordpogingen en springt in 1940 voor Charlottes ogen uit het raam. Haar grootvader licht haar dan in over de vele zelfmoorden in de familie, ook die van haar moeder. Daarna besluit Charlotte 'iets heel krankzinnigs bijzonders' te ondernemen: haar levensverhaal te schilderen, als een Singespiel, een soort operette op papier.

Het wordt een rigoureuze, zelf uitgevonden therapievorm voor de voormalige academiestudent: schilderen om niet zelf óók gek te worden. 'Zo noodzakelijk als een kunstwerk maar zijn kan', schrijft auteur Niña Weijers in een nawoord bij de hernieuwde complete uitgave in 2015.

Schilderij van Charlotte Salomon uit het werk Leven? Of theater?

Theater- of filmscenario

Bij zo veel ellende bood alleen uitvergroting soelaas. In Leben? Oder Theater? introduceert Salomon haar hoofdrolspelers als in een programmaboekje. Ze laat het verhaal ver voor haar geboorte beginnen met de zelfverdrinking van haar tante, ook een Charlotte. Vervolgens buitelen theatrale karakters als stripfiguren door een rijk cultureel decor vol pianolessen, tripjes naar Rome en Zwitserland en avondjes vol filosofische bespiegelingen. Ze hebben andere namen, gekke namen: zangeres Paula Lindberg wordt Paulinka Bimbam, een beroemde dirigent heet Klingklang, de grootouders heten Knarre. En de hoofdpersoon, de zangleraar en manipulatieve minnaar, wordt Amadeus Daberlohn, met de voornaam van Mozart en een achternaam die in het Duits klinkt naar geldgebrek.

Op transparante vellen over de tekeningen heen (in de expositie vervangen door tekstbordjes) becommentarieert de maker het verhaal of vertelt ze welke muziek we erbij zouden moeten horen, van vrolijke volksliedjes tot Ode an die Freude - alsof het scenario voor een film of theaterstuk er al ingebakken zit.

All 800 online

Bij de tentoonstelling van het werk van Charlotte Salomon is een website geopend. Op charlotte.jck.nl (jck staat voor Joods Cultureel Kwartier) is Leben? Oder Theater? helemaal door te bladeren, inclusief audio met tekst en muziek, zowel in het Nederlands als in het Engels.

Gespleten sfeer

Er hangt een gespleten sfeer op de tentoonstelling. Iedereen weet dat de gaskamer opdoemt aan het einde van dit korte leven en dus heerst er eerbiedige bedruktheid in de zaal. Maar die verliest het ook geregeld van de opwinding over de romaneske wendingen. Je popelt om te weten: krijgt zij hem? En die stiefmoeder dan? En dan ook nog een moord, die in een nagekomen brief bekend wordt? Een ware pageturner.

Maar als je de plot even laat voor wat hij is - je moet wel, het is te veel in een keer - en meer gaat zwerven langs de afbeeldingen, zie je ook de grote kwaliteit van het werk. Dat kan, nu voor het eerst het héle werk te zien is en dus ook die hele waanzinnige schilderkunstige onderneming. Die verdient bewondering an sich.

Charlotte Salomon was een redelijk talent op de kunstacademie van Berlijn, die de opleiding voortijdig verliet na een rel. Ze had een wedstrijd gewonnen met anoniem ingestuurde werken, maar moest haar prijs afstaan toen bleek dat ze van Joodse afkomst was. In afzondering in Zuid-Frankijk schudde ze het academisme af. Eerst bezigt ze een stripverhaaltaal, waarin figuurtjes op stroken of binnen één vogelvlucht-afbeelding meerdere dingen beleven. Naarmate je verder schuifelt, zie je een steeds expressievere stijl, los en trefzeker. Kijk naar de kaaklijn van haar stiefmoeder, de kin nu eens koninklijk en dan van een oude heks. Of naar dat motief van naar elkaar reikende, lange armen, een terugkerende ovaal tussen wisselende geliefden.

Stilistische ratjetoe

De obsessie voor 'Daberlohn' is voelbaar in bladen waarop zij zich zijn monologen herinnert: 18, 25, soms 70 portretjes staan er op een pagina, het houdt maar niet op. Hij is een ratelende cartoon, dan weer een zwevende geest. Als ze samen uit roeien gaan, rood en blauw en zonnegeel op verder lege witte bladen, broeit de zomerse geilheid.

Salomon put vrijelijk uit haar herinneringen en uit beeldverhalen, de kunstgeschiedenis, cinema en fotografie. Het is een stilistische ratjetoe die nu heel normaal zou zijn, maar destijds zeker niet. Maar wie deed haar wat, daar in afzondering werkend terwijl de oorlog woedde?

Voelen is belangrijker dan begrijpen op de steeds haastiger geschilderde pagina's, waar de nood steeds hoger wordt. De grootmoeder die uit het raam springt, is een vlek in een slordig gat, gekanteld in beeld alsof de vloer als een hellend scheepsdek onder de toeschouwer wegslaat. Te laat.

Zachtjes zingen

Om te kunnen tekenen 'moet je je ogen sluiten en zingen' zei Picasso en zo is het letterlijk begonnen: een heel jonge vrouw zonderde zich in 1940 af in een pensionkamer aan zee en zong. Zong zachtjes en neuriede, de hele dag voor zich uit, aldus haar hospita, en schilderde haar monument voor de verbeelding.

Dat iemand zichzelf zo aan de haren uit een vergiftigde familiegeschiedenis trekt, zich met ijzeren discipline een weg naar buiten schildert, dat grijpt driekwarteeuw later nog steeds naar de keel.

Charlotte Salomon, Leven? Of Theater? Joods Historisch Museum, Amsterdam, t/m 25/3.

Luister hier de podcast over Charlotte Salomon:
Kunstredacteur Sacha Bronwasser bezocht de bijzondere tentoonstelling en vertelt er in het Volkskrantgeluid over


Leben? Oder theater? - tijdlijn

1940-1942 Charlotte Salomon (geboren in 1917 in Berlijn) werkt in Saint Jean-Cap-Ferrat en in Nice aan Leben? Oder Theater? Ein Singespiel en sluit het werk af in augustus.

1943 In Nice geeft Charlotte het pakket en een later toegevoegde 'bekentenis-brief' aan een bevriende arts in bewaring met de woorden 'Zorg er goed voor. Het is mijn hele leven.' De vriend geeft het aan de Duits-Amerikaanse Ottilie Moore, bij wie Charlotte ondergedoken is geweest en aan wie het werk is opgedragen. Charlotte en haar kersverse man Alexander Nagler worden naar Auschwitz afgevoerd, waar zij, vijf maanden zwanger, bij aankomst wordt vergast en hij enkele maanden later bezwijkt.

1947 Ottilie Moore geeft het manuscript aan de naar Nederland gevluchte vader Albert Salomon en stiefmoeder Paula Lindberg.

1961 Museum Fodor (een dependance van het Stedelijk Museum in Amsterdam) toont voor het eerst bladen uit Leven? Of theater? Niet alle bladen zijn door Salomon genummerd. Bij het uitzoeken van de gouaches raakt de oorspronkelijke volgorde definitief zoek.

1963 Eerste publicatie met tachtig gouaches.

Vader Albert Salomon.

1970 Albert Salomon doneert het volledige manus-cript aan het Joods Historisch Museum.

1972 Expositie van 250 bladen. Filmregisseur Frans Weisz komt op de laatste dag kijken en raakt gefascineerd. Weisz: 'Het is een storyboard, een film zonder celluloid.'

1981 Speelfilm Charlotte (regie Frans Weisz) en eerste volledige uitgave (ook Engelstalig) van alle genummerde gouaches, bezorgd door kunsthistoricus Gary Schwartz. Vooral het boek maakt het werk internationaal bekend.

1994 Biografie door Mary Lowenthal Felstiner: To Paint Her Life.

1998 Expositie in The Royal Academy, première Saving Charlotte in Londen. Het is het begin van een nog groter internationaal succes. Hernieuwde volledige boekuitgave.

Filmposter Charlotte van Frans Weisz

2007 Theaterstuk Lotte's Journey, tentoonstellingen in Berlijn en Innsbruck.

2011 In Frans Weisz' documentaire Leven? Of Theater? wordt voor het eerst de inhoud van de bekentenisbrief bekendgemaakt: Charlotte zegt haar grootvader vergiftigd te hebben.

2012 Vertoning van een deel van het werk op de Documenta in Kassel.

2014 Veelbekroonde roman Charlotte door David Foenkinos, opera in opdracht van de Salzburger Festspiele.

2015 Ballet (choreografie Bridget Breiner) Charlotte - Der Tod und die Malerin en hernieuwde volledige boekuitgave.

In de maak Animatiefilm op basis van het werk, geregisseerd door de Fransman Bibo Bergeron (Shark Tale, Un monstre à Paris).

Opera Charlotte.Beeld Salzburger Festspiele / Ruth Walz
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden