Voedselstillevens: van rijpe weelde tot overconsumptie

Tentoonstelling: Eten bij de Kunstenaar

Voedselstillevens vormen de rode draad in de tentoonstelling Eten bij de kunstenaar. Tussen het rijpe fruit uit 1908 en beelden van hedendaagse overconsumptie is goed te zien hoe het eten met ons op de loop is gegaan.

Itamar Gilboa, The Food Chain Project, 2013-2016.

Helemaal stil is het niet op het stilleven Pompoenen en appels. De vruchten zullen weliswaar roerloos voor de schilder hebben gelegen, de bladeren krullen al lichtjes op, ze vertonen droge plekken; een zuchtje wind en je hoort ze ritselen. Ze zijn onherroepelijk op weg naar het einde.

Sientje Mesdag-van Houten (1834-1909) ving de rijpe weelde van de nazomer in haar aquarel. Ze gaf daarnaast - bewust of niet - een kleine hint naar de vergankelijkheid. Je kunt je voorstellen hoe de bladeren als eerste wegkwijnden toen ze het arrangement van vruchten aan het schilderen was. Appels en pompoenen kun je lang bewaren, maar ook die zullen uiteindelijk de zachte dood van de verrotting sterven als ze niet worden opgegeten. Ruim honderd jaar na Sientjes aquarel legde Elspeth Diederix vast hoe die dood in z'n werk gaat. Op haar fotografische werk Fruit Still Life (2008) zien we een hoopje fruit, sommige vruchten overrijp, andere al in het stadium van verrotting of bedekt met een laagje haast aaibare schimmel. Het werk heeft een even verstilde sfeer als de aquarel van ruim een eeuw eerder.

Beide werken zijn te zien op de expositie Eten bij de kunstenaar in de Mesdag Collectie, het Haagse museum voor de kunstverzameling van Sientje en haar echtgenoot, schilder Hendrik Willem Mesdag. Als schilder stond Sientje Mesdag van Houten in de schaduw van haar man, maar dit keer zijn haar voedselstillevens uitgangspunt voor een tentoonstelling, aangevuld met werk van Franse tijdgenoten uit de verzameling van het echtpaar. Een kleine verzameling 19de-eeuwse schilderijen wordt gekoppeld aan het werk van 28 hedendaagse kunstenaars.

Sientje Mesdag-van Houten - Pompoenen en appels.

Eten bij de kunstenaar, museum De Mesdag Collectie, Den Haag; t/m 30/10.

Nature morte

Vanuit het werk van Mesdag-van Houten trekken de tentoonstellingsmakers lijnen naar het heden, naar nieuwe thema's die tot uitdrukking worden gebracht in stillevens met eten. Voedseltaferelen zijn vaak meer dan mooie arrangementen van nature morte. Dat was soms al zo in haar tijd. Onder de vele kunstaankopen van de Mesdagjes is een opmerkelijk schilderij van Gustave Courbet (1819-1877). De Franse schilder zat in de bajes vanwege zijn revolutionaire ideeën toen hij zijn Stilleven met appels maakte. De appels, bij elkaar geveegd onder een boom, vertonen rotte plekken. Het is het antwoord van een machteloze rebel op een systeem dat hem heeft uitgeschakeld.

Maar de meeste werken in de zaal van Sientje Mesdag-van Houten en haar tijdgenoten zijn pogingen de schoonheid en het evenwicht van de natuur te laten zien in een geordende werkelijkheid. Mesdag-van Houten die de lichtval weergeeft op een paar druiventrossen of in de weerspiegeling van een zilveren waterkan. De Franse schilder Jean-François Millet (1814-1875) die in een keukentafereel met prei en peren de ontroering van de eenvoud vastlegde.

Cursus tentoonstellen

De expositie Eten bij de kunstenaar is niet gemaakt door een curator, maar is het resultaat van een cursus getiteld 'De Kunst van het Tentoonstellen'. De negen cursisten hebben uiteenlopende achtergronden, van kunstgeschiedenis tot webdesign. Ze deden alles zelf, van het maken van de tentoonstelling tot fondsenwerving en het aanvragen van bruiklenen. Ook maakten ze een onlinecatalogus en een kleine restaurantgids, mocht u trek krijgen tijdens het tentoonstellingsbezoek.

Voorschot

In het midden van de zaal geeft een mooi klassiek gedekte tafel al een voorschot op de thema's die komen gaan. Op enkele borden staat een verzilverd bakje patat of een vergulde hamburger. Overvloed en decadentie zijn onlosmakelijk verbonden met eten. Het tweede zaaltje is gewijd aan dit thema. Itamar Gilboa (1973) uit Israël hield een jaar lang bij wat hij dagelijks naar binnen werkte en reproduceerde alle producten, meer dan zesduizend stuks, in gips. Een deel ervan is in Den Haag tentoongesteld in een indrukwekkend stilleven. De confrontatie met het eigen consumptiepatroon is onvermijdelijk en wordt - natuurlijk - ongemakkelijk.

Het onbehagen van overvloed en van culinaire decadentie spat ook van de briljante korte film To a Woman's Heart (2000) van Karin Post. Twee geliefden eten zich met luxe voedsel - haast gastroporno - een weg naar hoger sferen terwijl de kijker een vage, onbenoemde gruwel voelt naderen. Ook bij de installatie L'Entrée van Les Deux Garçons, (Roel Moonen en Michel Vanderheijden van Tinteren) slaat het ongemak toe. Vanuit geopende conservenblikjes, treklipjes naar de zijkant gebogen, staren twee hertenogen je aan, zorgvuldig ingeblikt door een taxidermist.

Bloot

Dichter bij de ziel van de 19de-eeuwse stillevens zijn de hedendaagse werken in de zaal met het thema Het leven stilgelegd. Voedselstillevens mogen in de 21ste eeuw weer enkel esthetisch zijn, behaaglijke composities met een zweem van verstilling. Toch lukt het om een of andere reden niet de hedendaagse werken gewoon voor het plezier te bekijken. Dat heeft misschien te maken met veranderde technieken en referenties. De gepelde citrusvruchten op een fotografisch werk van Holger Niehaus zijn met hun vliezen en hun vezeligheid opeens ontzettend bloot. Hun privacy lijkt geschonden, ze proberen beschutting te zoeken bij elkaar. Uit de geschilderde Peaches van Luc Tuymans zijn de kleuren goeddeels weggelopen, wat een vervreemdend, giftig beeld oplevert. Tuymans gebruikte voor het schilderij een still uit een oude film die is opgenomen in technicolor, de techniek om met filters een 'realistische' laag kleur te leggen over bewegende zwart-witbeelden. Het effect is allesbehalve realistisch.

Opvallend is de doem van manipulatie en massaproductie die de deelnemende kunstenaars ontwaren in het voedsel van nu en van de toekomst. De culturele en maatschappelijke missie van de kunstenaars lijkt soms belangrijker dan schoonheid. Maar dat moraal en esthetiek prima samengaan bewijst het fotografische werk Cubes met 98 even grote blokjes rauw voedsel - van papaja tot rodekool. Het werd in 2014 gemaakt door het kunstenaarsduo Lernert en Sander voor een Volkskrant-special over de toekomst van eten. Dankzij het minimalisme van het beeld en het 'lekkere' van het voedsel ging Cubes via internet de wereld over.

Gustave Courbet - Stilleven met appels.

Grimmiger

Het kan grimmiger. Ontwerper Marije Vogelzang, hoofd van de afdeling Food Non Food aan de Design Academy Eindhoven, gaat een stap verder door nieuwe voedselsoorten te bedenken die het midden houden tussen plant en dier. 'Vegetarisch' vlees van soja-eiwit is er al, zo is de gedachte, dus waarom vinden we geen nieuwe consumptiedieren uit? Haar Plant-bones, plant-botten met zowel plantaardige als vlezige elementen, geven aan waar ze heen wil.

Aan het einde van de expositie zien we wederom pompoenen. Sjoerd Buisman zaaide ze in zijn tuin en bond ze tijdens het groeiproces af met leren riemen. Het 'geknevelde' eindproduct goot hij in brons. Wil hij hier zeggen dat de natuur toch zijn gang gaat ondanks de bondage? Of dat de mens nooit ophoudt zich met de natuur te bemoeien? Een voedselstilleven in de 21ste eeuw maakt veel kabaal in vergelijking met het omfloerst gefluister uit de tijd van Sientje Mesdag-van Houten.

Meer over