Vladimir, de eeuwige immigrant

Het lot van de immigrant die zich nergens thuis voelt, is een thema dat, hoe droevig ook, door Shteyngart in zijn debuutroman hilarisch wordt beschreven. Hij putte hiervoor rijkelijk uit zijn eigen immigrantenbestaan. Zo verwijst het Emma Lazarus Genootschap voor Integratie en Immigranten (waar Vladimir Girshkin, de held van de roman, zijn weinig inspirerende werkzaamheden verricht) naar een bestaande organisatie waar de schrijver zelf ooit werkzaam is geweest. Over de echte naam van het genootschap wil hij niet uitweiden in verband met dreigende 'juridische stappen'.

Vladimir, 25 jaar oud en na zijn emigratie uit de Sovjet-Unie sinds dertien jaar woonachtig in Amerika, is niet gelukkig. Anders dan zijn ouders, die zich tevreden stellen met de welstand die ze hebben bereikt, wil Vladimir (door zijn moeder 'Kleine Mislukking' genoemd) meer: assimileren, opgaan in de eenvoudige broederschap van Amerika's blanke mannen. Maar ondanks een kort verblijf aan een progressieve universiteit in het Midden-Westen, waar hij zich een huis-, tuin- en keukenmarxisme heeft eigen gemaakt, en ondanks zijn relatie met een Amerikaanse vriendin, een dikke, neerslachtig stemmende sm-meesteres die in een geselgrot haar cliënten bedient, zal Vladimir altijd een immigrant blijven en zich nooit met de autochtonen kunnen meten.

Zijn baan bij het Emma Lazarus Genootschap, waar de Russische gemeenschap 'als een donkere, zwetende massa aan zijn oever aanspoelt' om het Amerikaanse staatsburgerschap te bemachtigen, verschaft hem slechts in zoverre voldoening dat zijn cliënten zo mogelijk nog meer door de Amerikaanse maatschappij worden genekt dan hijzelf. Een nieuwe vriendin doet hem belanden in een hip, postmodernistisch gezelschap dat hem gretig omarmt. 'Ik mag je omdat je een kleine, verlegen jood bent', zegt zijn vriendin. 'Ik mag je omdat je een vreemdeling met een accent bent. Met andere woorden: ik mag je omdat je mijn ''symbool'' bent.' Vladimir vindt het best: hij wordt nog liever neerbuigend behandeld dan genegeerd.

Door zijn nieuwe levensstijl raakt hij echter al snel in financiële problemen, hij krijgt het aan de stok met een Catalaans drugskartel en vlucht naar Prava, het 'Parijs van de jaren negentig'. In deze gefingeerde Oost-Europese stad (lees: Praag) is het leven na de val van de Muur goedkoop; gefortuneerde jonge Amerikanen hangen er in hun retro-idylle van ribbelbroeken en ABBA-muziek de bohémien uit, op zoek naar hun identiteit en de Hemingway in zichzelf. Ondertussen heeft de Russische maffia er de touwtjes stevig in handen en droomt van globalisering en amerikanisering. En Vladimir? Voor hem is de vlucht naar Prava een thuiskomst, een feest van de herkennning: van de onmiskenbare Oostblokgeur van bedorven kruidenierswaren en goedkope pakken die op een warme dag worden gedragen, van eindeloze rijen afbladderende flats uit het Sovjet-tijdperk, van chemische dampen en oude autochtone baboesjka's, verschrompelde overlevenden van zowel fascisme als communisme.

Op vertrouwde bodem kan Vladimir zich eindelijk wreken voor zijn ellendige jeugd en zorgen dat zijn moeder trots op hem is. Hij ontpopt zich als beleggingsgoeroe in dienst van de maffia en weet met een piramidespel, kaviaarbrunches, paardentranquilizer (die de gebruiker een vijftien minuten durende lobotomie verschaft) en technodisco het exclusieve Amerikaanse expatriate gezelschap bakken met geld afhandig te maken.

De Vladimir uit Handboek voor de Russische debutante is een eigentijdse Lucky Jim, een schlemiel die nu eens ánderen een poot kan uitdraaien. Eindelijk gerechtigheid! Zijn duizelingwekkende opmars (en onvermijdelijke neergang) in de misdaad is slapstick van de bovenste plank; toch laat Shteyngart ook zien wat zich in het Oost-Europa van na de val van de Muur afspeelt: verloedering en geweld, terwijl de westerse commercie en de Russische maffia in het machtsvacuüm hun slag slaan. Niet voor niets verlangen sommige oorspronkelijke bewoners naar het veilige communisme van weleer. Ondanks dit zwarte decortje is het uitermate grappig om te zien hoe een in Amerika mislukte emigrant uit Oost-Europa alleen in deze treurigstemmende mix zijn talenten ten volle kan ontplooien.

Shteyngart is gefascineerd door zijn ontspoorde ex-landgenoten. Zijn nieuwe roman zal zich afspelen in een gefingeerde voormalige Sovjet-republiek, Absurdistan, met als held de ongelukkige zoon van een gangster. Hopelijk zal ook dat boek in het Nederlands verschijnen, en hopelijk zal de uitgever dan de moeite nemen de uit het Engels vertaalde Russische termen en namen te controleren ter vermijding van onbedoeld koddige effecten, zoals in de passage waar Jagersverhalen van Toergenjev als Schetsen van een sporter uit de vertaalslag komt.

Gary Shteyngart: Handboek voor de Russische debutante.
Vertaald uit het Engels door Dons Reerink.
Bert Bakker; 425 pagina's; euro 22,50.
ISBN 90 351 2485 5.
Gary Shteyngart: The Russian Debutante's Handbook.
Bloomsbury, import Penguin Benelux; 452 pagina's; euro 19,05.
ISBN 0 7475 6102 8.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden