Virtuele rebellenclub

VPRO's multimediaproject 3voor12 is de vinger aan de pols van de alternatieve pop en popindustrie. Met bescheiden middelen zendt het team uit op internet, radio en sinds kort ook op digitale tv....

Door Pablo Cabenda

De Amerikaanse singer/songwriter Conor Oberst, alias Bright Eyes, komt met zijn band naar Nederland. En als er zo'n typische 3voor12-act komt, gaan op de redactieburelen altijd dezelfde vragen rond.

'Kunnen we het concert opnemen?'

'Hoe zit het met de audio?'

'Waar is het concert?'

Door de redactieruimte van VPRO's 3voor12-team in Hilversum schalt het vanuit de ene hoek naar de andere. Niets formeel gedoe aan de vergadertafel, eerder een free for all ad hoc werkbespreking.

'In Tivoli? Dat moet lukken.'

Beslissingen worden hier vanuit de heup genomen en liefdesverklaringen aan de muur geplakt. De schamele vierkante meters zijn geofferd aan alles dat popmuziek spannend maakt. Posters van Radiohead, garage-rockband The Hives of het Britse Les Rhythms Digitales. Het is klein, een willekeurige voorbijganger zou misschien 'krap' zeggen; eindredacteur Leonieke Daalder heeft het over 'lekker op praatafstand'. Weggestopt in een donker hoekje van het VPRO-gebouw op het Hilversumse Mediapark.

De beperkte middelen waarover de redactie van 3voor12 - de verzamelnaam waaronder de VPRO zijn programma's over alternatieve popmuziek presenteert op internet, radio en sinds kort ook op digitale tv - beschikt, staan in schril contrast met de waardering die het multimediaproject in de loop der tijd heeft vergaard.

Een greep uit de redactietrofeekast (rechtsonder Radiohead linksaf bij The Hives): de Gouden Pixel van de journalistenvakbond NVJ (journalistieke vernieuwing op het internet), de Europrix.nl (beste multimediaproductie in het Nederlands taalgebied) en de Prix Europa 2004 (beste internetinitiatief non-fictie). Bij die laatste prijs liet 3voor12 onder andere het Britse Channel 4 en de BBC achter zich. Het innovatieve collectief mocht ook de Nederlandse Pop Pers Prijs 2002 in ontvangst nemen.

Gebrek aan tijd, ruimte of geld kan altijd worden gecompenseerd met een effectief mengsel van enthousiasme en inventiviteit. Die opname van Bright Eyes, die even problemen lijkt op te leveren omdat de ruimte voor Tivoli in Utrecht te krap is voor grote geluidwagens, gaat gewoon door. Daalder: 'Ach, met kleinere apparatuur moet het ook lukken.'

Wie door zijn oogwimpers kijkt, ziet in een verwaarloosde opslagruimte een bescheiden tv-studio. Daalder weet dat collega's jaloers zijn op de manier waarop het team de 'bezemkast' heeft getransformeerd tot tv-opnamehok. En toen er geen geld was voor professionele tv-camera's kon het net zo goed met bewakingsapparatuur. Dus zijn er op internet prima filmpjes te zien van bandjes wier live-optredens in de Studio Amstel aan het Amsterdamse Rembrandtplein zijn gefilmd met de spyware waar ze bij de Hema potentiële winkeldieven mee in de gaten houden. Erwin Blom, hoofd van de digitale afdeling van de VPRO, typeert het als 'geboren uit beperkingen en verheven tot stijlmiddel'. Kan zo als wapenspreuk boven de deur.

Daalder: 'Toen we hiermee begonnen, hebben we meteen gezegd: we gaan niet zeuren om geld. Laten we gewoon beginnen, we zien wel waar het schip strandt.'

Dus was 3voor12 in 1998 een charmant journalistiek initiatief waar de goede bedoelingen ruim voorop liepen op de mogelijkheden. Het aanbod aan muziek op het net was minimaal. Blom: 'De audiobestanden van Pinkpop 1998 konden we niet eens gebruiken omdat het geluid op internet toen nog belabberd klonk.'

Nu is 3voor12 internetradio, muziekjournalistiek en de vinger aan de pols van de alternatieve pop en popindustrie. Op radiozender 3FM worden de VPRO-popprogramma's uitgezonden onder de 3voor12-vlag. Op het internet zendt 3voor12 liveconcerten uit en biedt het de surfende consument de mogelijkheid om naar de laatste releases in het alternatieve circuit te luisteren. (De site heeft ook het grootste concertarchief van Nederland. Van Nazis From Mars in 2001 tot K-Liber op Noorderslag dit jaar.)

Ook heel erg nu: de symbiose tussen plaatselijk en globaal in 3voor12lokaal. Een project waarbij de VPRO het platform levert aan een groep enthousiastelingen die de popscene in hun eigen stad in kaart brengen op het internet. Er is al een 3voor12lokaal in Amsterdam, in Utrecht, Den Haag en Overijssel.

Maar het nec plus ultra van de multimediale gedachte, het moment dat alle grenzen definitief vervaagden, werd vorige week bereikt toen het digitale tv-kanaal 3voor12tv zich opsplitste in twee televisiezenders - On Stage met liveconcerten en Central met clips, documentaires en interviews - en zes radiokanalen met net zoveel muziekgenres. Alle te kiezen vanuit een hoofdmenu dat op het beeldscherm van de televisie verschijnt én uiteraard ook te beluisteren op het internet. Hoe multimediaal kun je het krijgen?

In zeven jaar tijd heeft de alternatieve grensoverschrijdende popzender zich ontwikkeld van obscuur initiatief tot bonafide VPRO-huismerk terwijl het eigenlijk uit nood was geboren.

Gerard Walhof, hoofd van VPRO's radio 3, riep in 1998 nog uit dat de alternatieve popmuziek op de radio in de verdrukking kwam. Voor alt.pop zou het altijd 3voor12 blijven. Het publiek was te klein voor een publieke zender. Maar er helemaal de brui aan geven, zou ook geen recht doen aan de muziek.

'Hier. Loladamusica.' Erwin Blom noemt maar even een voorbeeld van een programma dat om de mainstream heen wandelde. 'Werd uitgezonden op televisie om twaalf uur 's nachts en trok een schamele 30 duizend kijkers. Maar betekent dat dan dat Lola geen bestaanrecht heeft? We wilden juist aantonen dat iets dat als marginaal wordt gezien toch kan overleven, zij het in een andere vorm.' Daalder: 'Op tv is het als schieten met hagel op een mug. Je moet juist heel doelgericht je publiek proberen te bereiken.' En waar kon dat beter dan op het internet.

Én het is relatief goedkoop. Het aanbod staat in schril contrast met het aantal mensen dat de inhoud verzorgt. In de zeven jaar dat de alternatieve mulimediazender bestaat, is de redactie uitgebreid van twee naar zes personen. Er werkt nog een productieteam van de VPRO aan mee en is er een legertje medewerkers dat wordt ingeschakeld bij grotere projecten zoals het verslaan van popfestivals als Pinkpop, Lowlands of Noorderslag; allemaal enthousiastelingen die 3voor12 erbij doen. Hans Bousie, media-advocaat en een paar jaar geleden uitgeroepen tot een van de machtigste personen in de Nederlandse popbusiness, levert zijn portie vrijwilligerswerk in de vorm van een maandelijkse column.

Of al die aandacht en interesse weerklank vindt aan de andere kant van het computerscherm? Tja, de kijk- en luistercijfers, Blom vindt het moeilijk meten op het internet. Maar goed, ter indicatie: het bezoek aan de site verdubbelde zich tot nu toe min of meer elk jaar. In 2004 trok de website 420 duizend unieke bezoekers per maand. In 2003 waren dat er 233 duizend en in 2002 nog 111 duizend. Goed, het is niet te vergelijken met de luistercijfers van de traditionele media zoals radio 3FM waar ongeveer 300 duizend mensen alleen al naar een programma als Arbeidsvitaminen luisteren. Maar zo'n één op één vergelijking mag je volgens Blom ook niet maken. 'Als er zesduizend mensen bij ons naar dat ene specifieke nummer luisteren op de luisterpaal is dat iets totaal anders dan de mensen die luisteren naar wat er voorbij komt op de radio. Je moet het eerder vergelijken met klanten die naar de winkel gaan om die ene cd te horen.'

Dan is er nog de gretigheid waarmee concertpromotors, zaalprogrammeurs, onafhankelijke platenmaatschappijen de redactie gek bellen voor een recensie, een verslag of die ter promotie een nummertje kwijt willen op de digitale luisterpaal. Of anders de primeurtjes die worden overgenomen door de landelijke pers. Zelfs bij het ontdekken van nieuw talent staat de club zijn mannetje. Daalder: 'Ali B was voor het eerst bij ons te horen.'

Bakken vol bewondering, maar de navolging bleef een beetje uit. Daalder weet van een 3voor12-achtig platform voor jazz bij de NPS en 'Lowlands probeerde ooit iets met audio online voor geld, maar daar hebben ze vanaf gezien.'

Toegegeven: 3voor12 had een voorsprong. Als je initiatief een onderdeel is van de publieke omroep en geen winstoogmerk heeft, dan zit je in een riante positie. Daarbij heeft de telg van de nieuwe media mee kunnen liften op de bekendheid van papa VPRO.

Blom: 'Maar daarmee alleen krijg je geen succes. Op het net moet je actief je contacten onderhouden met je luisteraars, liefst elke dag de site updaten en geregeld een nieuwsbrief uitbrengen. Koester je publiek.' Een andere basisvoorwaarde: 'Breng iets op het net dat er nog niet is.'

En laat het schenden van die wet nou net de oorzaak zijn van het vroegtijdig sneuvelen van zo veel multimediale initiatieven.

Blom: 'Veel ondernemers gooien meer van hetzelfde op het internet en verwachten dat iets dat op het ene medium goed werkt dat ook wel doet op het andere.'

Hoe het dan wel moet? Zie het multimediaprogramma in optima forma Op weg naar Stadskanaal. Blom: 'We wilden met Op weg naar Stadskanaal het verhaal vertellen van de popindustrie in Nederland in de vorm van een real life soap en dat weer vermengd met het idee dat je kon zappen van medium naar medium.' Dus verschenen in 2001 via internet-tv soapsgewijs de belevenissen van drie Nederlandse acts die op het punt van doorbreken stonden. De commentaren van de deskundigen in de muziekindustrie waren te horen op radio 3FM. En met sms'jes werden de fans op de hoogte gesteld van het persoonlijk wel en wee van de bands. Blom: 'Kreeg je bijvoorbeeld spontaan een berichtje: 'We staan op Pinkpop!' afzender Dreadlock Pussy.'

De enige die niet meteen hosanna riepen bij ieder nieuw gedurfd initiatief van VPRO's virtuele rebellenclub waren De Grote Platenmaatschappijen. Die waren minder gecharmeerd van het feit dat hun artiesten voor nop te beluisteren waren op een kanaal waar zij zelf niets over te zeggen hadden. In 2000 verboden ze de omroepen nog langer muziek op aanvraag aan te bieden. Daar kwam nog een conflict over uitzendrechten met Sony overheen waarna de VPRO de muziek van Sony-artiesten boycotte.

De gemoederen zijn weer bedaard. Daalder schat dat tegenwoordig de helft van de muziekbestanden op 3voor12 afkomstig is van artiesten die gecontracteerd zijn bij de majors, de grote platenmaatschappijen.

'Ze zijn nu wel die fase voorbij waarin ze denken dat alles op het net ten koste gaat van hun omzet', zegt Blom zuinigjes. Dat platenmaatschappijen zelf nooit het initiatief hebben genomen op het net, verbaast hem trouwens niets. 'Het is zoals Bono het zei: platenmaatschappijen worden gerund door mensen die bang zijn voor de toekomst.'

3voor12 is niet bang, wel ondernemend. Er zijn plannen maar geen verwachtingen, ideeën maar geen streefcijfers. Hoeveel mensen er nu hoe vaak 3voor12tv bekijken? Daalder weet het echt niet. Weinig in elk geval. Digitale televisie staat nog in de kinderschoenen en er is maar een beperkt aantal huishoudens dat het kan ontvangen. 'Dat is maar goed ook, want dan hebben wij genoeg ruimte om te experimenteren en onderuit te gaan zonder dat we meteen worden doodgeknuppeld'.

Een van die experimenten is tv-animation, computer graphics die het tv-aanbod spannender moeten maken. Er wordt samengewerkt met het Internationaal Documentaire Festival Amsterdam en later dit jaar volgt een project met het Haags Gemeentemuseum en het Wereldmuseum Rotterdam. De collectie muziekinstrumenten wordt tentoongesteld met geluidsfragmenten en commentaar op het net. Blom: 'Dan moet je je voorstellen dat bijvoorbeeld Speedy J. uitlegt hoe hij samples gebruikt.'

En dat moet allemaal lukken zonder dat de groep verder wordt uitgebreid. Daalder wil voorkomen dat een vergroting van de redactie ten koste gaat van de cohesie en de goede sfeer. 'We kregen ooit van de organisatie van een festival te horen dat het zo prettig samenwerken was met ons. Andere tv- of radioploegen maakten wel eens ruzie onderling. Bij ons zit die competitie er veel minder in. Want iedereen gaat voor dat ene, de muziek. En ja, zo lang je medewerkers op een festival niet veel meer kan bieden dan een een biertje en een hotelbed moet je het ook van een bijna onbegrensd enthousiasme hebben.'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden