Bespreking The Deserted

Virtual Reality-filmproject The Deserted draait niet om zien, maar om zijn

In het virtual reality-imperium van de Taiwanees Tsai Ming-liang is een badkuip het middelpunt. Met VR-bril op worden de bezoekers van Eye meegesleurd in een even absurd als fascinerend experiment.

Still uit The Deserted.

Daar zit je dan, in een grote uitgezakte plastic badkuip gevuld met een bodempje water, starend in het ontblote kruis van Lee Kang-sheng. Tussen de benen van de Taiwanese acteur zwemt een vis, die hij af en toe liefkozend streelt.

Op het eerste gezicht is het een volslagen absurde situatie, ergens in The Deserted, het fascinerende, 55 minuten durende virtual reality-experiment van de gelauwerde filmmaker Tsai Ming-liang (61). Alsof de Taiwanees zijn publiek opgewekt toelacht: jullie willen worden ­ondergedompeld? Jullie wórden ­ondergedompeld.

The Deserted is vanaf donderdag de nieuwste aflevering in de spannende Xtended-reeks van Eye, waarmee het Amsterdamse filmmuseum met bioscoop om de paar maanden virtual reality-projecten en vooraanstaande filmmakers of kunstenaars binnenhaalt.

360 graden rond

Ditmaal word je in een bureaustoel geparkeerd met een VR-bril op het hoofd, dus zonder afleiding van de buitenwereld. Zo kun je 360 graden ronddraaien in een reeks trage sfeerscènes: Lee verzonken in ­gedachten op de bank met snoertjes van een elektronisch massage­apparaat aan zijn nek gekleefd, terwijl zijn overleden filmmoeder hem vanuit de keuken gadeslaat. Later, fraai en enigmatisch, een jonge vrouw in een witte jurk in een gesloten betonnen ruimte zonder openingen. Of, hoogtepunt, een zachtmoedige vrijscène in hetzelfde bad terwijl de onophoudelijke moessonregen met donderend geweld via het balkon naar binnen spettert. Met die bril op je hoofd kijk je niet naar dit schouwspel, maar bén je er. In dezelfde ruimte, op de plek waar Tsai zijn camera positioneerde.

Zowel voor The Deserted als voor het eerdere werk van Tsai is de badkuipscène een typerend beeld van de mooie, droevige en soms hartverscheurende momenten van eenzaamheid die zijn oeuvre kenmerken. Zijn bijzondere filmstijl met lange, ononderbroken opnamen, weinig dialoog en ongrijpbare verhalen over dolende zielen in de ­Taiwanese hoofdstad Taipei bezorgden hem internationale lof, culminerend in de Gouden Leeuw op het filmfestival van Venetië voor zijn emotioneel complexe Vive l’amour (1994). 

Sinds zijn debuut Rebels of the Neon God (1992) liet Tsai zijn hoofdrolspeler Lee keer op keer terug­keren als min of meer hetzelfde personage, dat zich in de loop der jaren met kalme stapjes ontwikkelde: eerst zette hij zich nog af tegen zijn ouders, later vereenzaamde hij steeds meer, kreeg hij last van chronische nekkrampen en verloor liefde, werk, ­woning en ouders. Tot zo’n beetje­­ ­alleen die badkuip, zijn vis en droomachtige herinneringen aan vroeger overbleven, in het schitterend vervallen en leegstaande appartementenspookcomplex buiten Taipei waar The ­Deserted zich afspeelt. En waarin je als bezoeker kopje onder gaat.

Still uit The Deserted.

Op blote voeten

Hoezeer virtual reality in ontwikkeling is, is voor een deel af te zien aan het wisselende niveau van het programma in Eye. Carne y Arena van ­Alejandro Gonzalez Iñárritu was deze zomer een meesterwerk met enorme productiewaarde: op blote voeten wandelde je een Amsterdamse loods binnen, waar je na het ­opzetten van de VR-bril relatief vrijuit mocht dwalen tussen vluchtelingen op de grens van Mexico en de Verenigde ­Staten, tot zij en jij agressief worden onderschept door de grenspolitie.

Het speelveld van Rising van Marina Abramovic beperkte zich tot ­ongeveer een vierkante meter (de ­garderobe van Eye volstond hiervoor) en stelde bovenal inhoudelijk teleur: het project wekte de suggestie dat de bezoeker mocht beslissen over de verdrinkingsdood van een digitale replica van de kunstenares, maar voor er kon worden gekozen, was de film voorbij.

Ook The Deserted is nadrukkelijk de vrucht van een onvolgroeid medium, maar hier houden de voor- en ­nadelen elkaar redelijk in balans.

Je bewegingsvrijheid is ook hier ­beperkt, maar met een doel: Tsai is ‘meefilmer’, wiens blik de filmkaders bepaalt. De bezoeker van The Deserted is daarmee een beschouwer-de-luxe.

Je moet het publiek toestaan om rond te kijken, zei Tsai daarover tegen de South China Morning Post. Maar hij hoopt tegelijk dat ze precies kijken waar hij wil: geluidsbronnen en de plek van de camera sturen de blik sterk, bij Tsai. Zo sta je bijvoorbeeld soms met de rug tegen een muur, waardoor je de afbladderende verf of talloze barstjes kunt gaan tellen, of even kunt kijken of er iemand ­stiekem achter je opduikt, maar het is aannemelijker dat je je stoel alsnog vlot terugdraait naar de eenzame ­beslommeringen van Lee.

Zijpad

The Deserted is mogelijk meer een zijpad dan stap vooruit in de ontwikkeling van virtual reality. Grote kans dat je, deels door de forse speelduur, nogal verfomfaaid opstaat uit je stoel, met een vorm van virtuele wagenziekte. ‘Ik hoop dat er over drie jaar een idealere manier is om The ­Deserted te presenteren’, zei Tsai al in filmvlakblad Variety.

Maar het is een verademing hoe Tsai de gedachte verwerpt dat de grootste kracht van VR huist in ­beweeglijkheid, dynamiek, interactie en spektakel, waar het merendeel van de VR-makers op inzet. Ook in dit piepjonge medium roeit de Taiwanees ­tegen de stroom in. ‘Het creëren van een nieuwe ruimte, die echt aanvoelt zo gauw de kijker die betreedt, zou de essentie van VR moeten zijn’, zei de ­regisseur eerder. ‘VR zou niet ­alleen moeten gaan over wat je ziet, maar waar je bent.’

Xtended: The Deserted van 10/1 t/m 30/1 in Eye, Amsterdam. Met een masterclass van Tsai Ming-liang (12/1) en compleet retrospectief van zijn ­filmoeuvre.

Woordloos Chinees

The Deserted is de eerste virtual reality-film in een Chinees-talig land, terwijl er geen woord in wordt gesproken. Regisseur Tsai Ming-liang tegen South China Morning Post: ‘Zo zijn mijn films nou eenmaal. Ik haat dialogen. Het personage van hoofdrolspeler Lee Kang-sheng heeft niemand om tegen te praten in deze film, dat voelt voor mij heel natuurlijk.’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@volkskrant.nl.