REPORTAGE

Vijftig jaar theater in het 'Frysk'

Toneelgroep Tryater - altijd in het Fries - bestaat vijftig jaar. De Volkskrant maakte in Leeuwarden een rondgang langs regisseur, acteurs en ontwerpers, op zoek naar het eigene van een populair cultuurbolwerk.

Medewerkers van Tryater klinken op het 50-jarig bestaan tijdens een voor een publiciteitsfoto geënsceneerd feest.Beeld Joost de Haas

Over De Zwette varen de schepen voorbij, ernaast wordt gewerkt aan Grûn, de nieuwe voorstelling van Tryater. Het decor is te groot voor het knusse Tryaterhuis aan de Oostersingel. Binnenkort verkast iedereen naar de fonkelnieuwe zaal van Schouwburg De Lawei in Drachten. Daar zal vanavond het jubileumstuk Grûn in première gaan en gepast worden gevierd dat de grande Fryske dame Tryater 50 jaar is geworden.

Grûn is een hoogtepunt: een vier uur durende familiekroniek, geschreven door artistiek directeur Ira Judkovskaja. De Friezen hoef je niet veel te vertellen: busarrangementen vanuit Kimswerd/Achlum/Weidum alsmede Winaam/Seisbierrum/Easterbierrum/Tsjummarum/Doanjum en Hurdegaryp naar Drachten zijn al zo goed als uitverkocht. Zo werkt Tryater.

Vaak ook staan ze op locatie, in buurthuizen of gymzalen. Ze komen naar het publiek toe - of halen het op. Een fenomeen dat sinds het huidige kunstenplan ook landelijk wordt gedragen, na een flinke lobby van het Tryaterteam.

Niet oud

De acteurs, zestien in getal, kruipen bij elkaar voor een snelle tekstrepetitie van het eerste deel; Judkovskaja (Moskou, 1975) schenkt even verderop een kop thee in. Vijftig jaar Tryater, zeker een heuglijk feit, maar eindeloos omzien in nostalgie, daar hadden ze geen zin in. Eerder is het een moment om te kijken waar ze nu staan. Ze zegt: 'Met 50 ben je tegenwoordig niet oud. Je hebt heel wat opgebouwd en je realiseert je wie en wat er voor jou van belang is geweest en welke rol jij speelt voor anderen. Je bent je bewust van je verhouding tot het verleden - en de toekomst. Voor een gezelschap is dat niet anders. Zo ontstond bij mij het idee voor een familiekroniek, een verhaal over generaties, achtergronden, problemen en perspectieven in Friesland.

'Ik wil me absoluut niet scharen tussen schrijvers als Tolstoj en Thomas Mann, maar even voor het idee: mijn geliefde boeken Oorlog en Vrede en de Buddenbrooks zijn familiekronieken én werken die iets zeggen over de tijdgeest. Dat vind ik een mooi idee. Wat daarbij aansluit, is dat Tryater meerdere generaties in huis heeft.' Lachend: 'Het is haast een familiebedrijf.' Grûn betekent grond in het Nederlands.

Ze heeft er een jaar of vier aan gewerkt, naast de andere werkzaamheden.

'Ik weet nog dat ik een mooi schriftje voor mezelf kocht, dacht: daar ga ik al m'n materiaal in verzamelen. Het was net na de lobby voor het stuk en ik realiseerde me dat ik inmiddels een heel netwerk had van mensen met uiteenlopende achtergronden. Met hen kon ik spreken. Over boeren wilde ik het niet hebben, ik begon bij een bestuurder. Over wortels, geloof en ouders moest het gaan, de fascinerende gevolgen van de verzuiling zoals die in heel Nederland doorwerken. En elke keer kwam ik weer bij de boer uit. Vaak niet praktiserend - tweede, derde generatie, of ooms, neefjes - maar het ging steeds over de verhouding tot de grond.'

Steeds een ander perspectief

En zo staan er nu twee boerenfamilies op de scène. Dat wil zeggen, er is in feite nog maar één echte boer; familieleden zijn inmiddels ondernemer, directrice van een school, veelbelovend student, zoekende jongere of een naar Amerika vertrokken zus die besluit terug te keren. Het zoomt in, het zoomt uit, van eettafel tot sterrenstelsel.

'De techniekploeg hier is de fijnste in heel theaterland', zegt vormgeefster Roos van Geffen. 'Ze zeggen nooit 'het kan niet' en dat is best apart. Ik weet niet of het Fries is, maar in elk geval werkt het zo.' Van Geffen (Nijmegen, 1975) maakt pakweg eens per jaar het decor voor een Tryaterproductie, nu voor Grûn. 'Ira ziet vaak direct of het ontwerp klopt of niet, maar als het dan in de zaal wordt gebouwd kan ze nog wel eens schrikken. Dat ben ik inmiddels gewend. Haar stuk is haast filmisch geschreven. Je zou kunnen denken: ik maak allerlei verschillende, huiselijke locaties, maar nee, ik zoek altijd een zekere abstractie en ik ben hier uitgekomen op een universum, op de aarde, aarde uit Friesland - grond.'

Wat je dan ziet, is een grote ronde, deels oplopende vloer met lange ploegvoren, een die kan draaien waardoor je als publiek steeds een ander perspectief krijgt.

Eigen universum binnen het universum

'Als ik door deze provincie rijd, zie ik lijnen in het landschap, zo ver als je kijken kunt. Je ziet ze verschuiven, dat is heel boeiend. Voor mij is dat Friesland, een heel eigen universum binnen het universum. In de tekst is daarvan ook een aantal keren sprake. Uiteindelijk heb ik viltkunstenares Claudy Jongstra gebeld en gevraagd: 'Kun je ook planeten vilten?' Dat kon ze.'

In de hal, die ooit onderdak bood aan sfeervolle interieurs, liggen de vilten bollen te wachten tot ze worden opgehangen, een gouden zon, de witte maan, een hele donkere planeet en zo nog een aantal, prachtig intens van kleur. 'De constructie is die van een groot mobiel, technisch echt een klus, hij beweegt namelijk en boven het publiek hangen er ook drie. Zo zijn we allen deel van hetzelfde stelsel, in Nederland, Friesland, in het theater, een familie - het toneelbeeld verschuift parallel aan het verhaal van groot en alles omvattend, naar klein en weer terug. Ik vind dit echt het mooiste wat Ira hier heeft gemaakt.'

Met het vallen van de avond maken de acteurs zich op voor de eerste doorloop van het drieledige geheel. Componist Peter Sijbenga pakt nog even een muziekstuk op, een meerstemmig lied weerklinkt.

Affichebeeld voor de voorstelling GrûnBeeld Henk Bleeker

Muziek maken

Actrice Joke Tjalsma (Sneek, 1957) sjort aan haar pruik. 'Ik ben Friezin en dan groei je zo ongeveer op met Tryater. Maar op m'n 20ste ben ik vertrokken. Ik ben van het improvisatietoneel: Carver, Ad Hoc, Rieks Swarte, dat is mijn wereld, altijd geweest, kleinere producties waarin je zelf veel inbrengt.'

Vorig jaar keerde Tjalsma terug, voor haar eerste rol bij Tryater, in In leafde, naar The Bridges of Madison County. 'Ik vond het hartstikke leuk, ook om langs die buurthuizen te gaan.' Dit is andere koek. 'Ira ment zestien mensen, dat bewonder ik erg. Ik krijg veel ruimte bij haar, maar het vraagt wel een heel anders soort toneelspelen.'

De pruik zit inmiddels goed. 'Ik ben Griet. Ik speel een ongetrouwde vrouw. Ik ben altijd in Friesland gebleven. Ik heb op de boerderij gewerkt, ik ben wel een stoere. Maar Griet is ook heel alleen. Je redt je heus hoor, als je alleen bent in het leven, maar een beetje kaal is het wel. Daarvan had ze lang geen last, maar door een opeenstapeling van gebeurtenissen groeit dat besef. Dat is Griet.' Ja, zegt ze, 'we zingen tussendoor. Het verhaal is dan weer vrij naturalistisch en als je je eraan overgeeft en meegaat met de stroom van de vertelling, zit 'm daar ook een groot deel van de charme, denk ik'.

Muziek maken, zingen is belangrijk zegt Judkovskaja. 'Niet dat alle muziek regelrecht in een voorstelling terechtkomt, maar het draagt bij aan de hele groepsdynamiek, aan speelstijl, aan gezelschapsvorming. We zijn een gezelschap, maar er is bijna niemand in vaste dienst. Het komt neer op commitment van de acteurs, die steeds terugkeren. Denk je eens in: de eerste keer dat Joop Wittermans meespeelde - een stage - was in 1966, drie jaar na de oprichting van Tryater.' Hij is weggeweest tussendoor, maar nu is hij al weer een hele tijd 'verbonden' aan de club. In Grûn vertegenwoordigt hij de oudere generatie.

Friese flow

'Ik heb dit stuk geschreven met de melodie van de Friese taal in mijn hoofd. Van meerdere kanten hoor ik nu dat het een Friese flow heeft - ja, misschien. Ik kom hier nu al met al twaalf jaar. Als artistiek leider werk ik hier al bijna acht jaar. Waarom wil ik hier zijn en vanuit Tryater werken? Ik, ex-asielzoeker uit de Sovjet-Unie, ben het echt aangegaan. Niet dat ik in Friesland ben opgegaan, maar als theatermaker reageer ik er wel op en is er veel dat ik oppak, inpas, aanpas. Dat blijft een van mijn thema's: waar wil je thuis zijn, waar mag je thuis zijn?

'Mijn eigen verhaal is dat van een Joodse familie die nooit langer dan één generatie in een land heeft gewoond. Hier zijn mensen die er al generaties lang wonen. Dat is mooi, tegelijkertijd kun je denken: waarom is dat vanzelfsprekend, heb je daar recht op? Heb ik het recht hier te zijn? Die vraag is actueler dan ooit en steeds meer beladen. Voor mij stond de laatste zin van Grûn al snel vast: 'Daar waar je de zon ziet opkomen, daar mag je zijn.''

Grûn, in De Lawei, Drachten. Première 30/10. Tryaterweek in Bellevue, Amsterdam, 25/1 t/m 31/1. Tijdens Grûn worden oortjes (met nasynchronisatie) verstrekt.

PLANETEN VAN VILT

Kunstenares Claudy Jongstra (1963) geniet internationale bekendheid - denk MoMA, New York - met haar mural art en installaties van vilt. Voor Grûn schiep ze de planeten.

'Ik ben al een tijdje intensief met planeten bezig in mijn ontwerpen, maar ook omdat hun stand van belang is voor het biodynamische gesloten ecosysteem waarin we onze gewassen telen. Bij mijn atelier in Spannum ligt een verftuin, met planten en kruiden om de wol mee te verven. De vitaliteit en rijkdom van de kleuren hangt samen met respect voor het gewas, omstandigheden eromheen, de grond. Dat sluit mooi aan bij Grûn! Ik ben dol op theater. Als het op m'n pad komt, kan ik de verleiding niet weerstaan. Hier heb ik elke planeet vanuit z'n eigen kwaliteit benaderd en opgebouwd, Mars bijvoorbeeld, in al z'n expressie en hevigheid, in rood. Het publiek zal daarbij natuurlijk niet steeds stilstaan, dat wordt hopelijk meegezogen in het totaalbeeld.'

Beeld Saris & den Engelsman
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden