ANALYSEFILMMUZIEK Ennio Morricone

Vijf scènes waaruit blijkt hoe goed de muziek is van de maandag overleden componist Ennio Morricone

Once Upon a Time in the West.Beeld Filmbeeld

Volgens de Italiaanse westernkoning Sergio Leone bepaalde geluid 40 procent van een film. Dan was hij bij zijn vaste componist Ennio Morricone aan het juiste adres. Vijf scènes waarin zijn muziek centraal staat.

Het klappen van een zweep, het geploing van een mondharp, een fluitende eenzame cowboy in de verte, lyrische trompetten, een banjo bespeeld in wandeltempo, een huilende mondharmonica, of een dreigend loopje op de laagste snaren van een Fender Stratocaster – het palet van klassiek opgeleide componist en jazztrompettist Morricone kende geen grenzen.

Sterker: dat experimenteren met klankkleuren deed hij met alle soorten van plezier. Het werd zijn signatuur: een compositie van Morricone pikte je er moeiteloos uit. Als het zo uitkwam zette hij sopraan Edda Dell’ Orso met haar atmosferische vocalen in om Claudia Cardinale in Once Upon a Time in the West (1968) haar eigen herkenningsmelodie mee te geven: Jill’s Theme.

Aldus volgde Morricone een ijzeren wet uit filmland: de eigenschap van een sterke soundtrack is dat de kijker met het geluid uit al zelf de muziek hoort bij de betreffende film, en hoort hij alleen de muziek dan dringen de beelden zich als vanzelf aan zijn geestesoog op. De twee zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.

Once Upon a Time in the West: openingssequentie.

In de eerste twaalf minuten van deze epische western gebeurt er helemaal niks. Drie boeven op een perron, ze wachten op een trein, maar die is twee uur te laat. De verveling wordt uitgedrukt in wat we nu een soundscape zouden noemen: windmolens piepen en kraken, een bromvlieg valt gunman Snaky (Jack Elam) lastig, er worden knokkels gekraakt, we horen de hakken van laarzen op het hout, het duurt en het duurt maar – totdat de trein dan eindelijk binnendendert. Niemand stapt uit. Slechts een postzak wordt naar buiten gemikt. Trein trekt weer op, en dan horen we het jammerlijk geklaag van een mondharmonica. 

Entree Charles Bronson, oudtestamentische engel der wrake van professie, bijgenaamd de Harmonicaman, hij is aan de achterkant uitgestapt. Het vertrek van de trein is als het doek in een theater dat wordt opengetrokken. De shootout kan beginnen. Subtiel samenspel van componist en regisseur.

The Good the Bad the Ugly (1966).Beeld Filmbeeld

The Good, the Bad & the Ugly

Het tegendeel van minimalisme is de titelsong van The Good, the Bad and the Ugly (1966). Compleet symfonieorkest geraakt uiteindelijk in volle galop, als om uiting te geven aan Sergio Leone’s western fantasieën. Nog steeds is het een feestje om orkesten die gespecialiseerd zijn in filmmuziek – het Metropole Orkest, of het Nationale Symfonieorkest van Denemarken – in de weer te zien met deze gecompliceerde compositie. 

Het hele instrumentarium wordt overhoop gehaald, en dan te bedenken dat Leone eerst niet wilde samenwerken met Morricone – hij vond diens muziek voor de western Duello nel Texas (1963) ‘niet bijster origineel.’ Tot zijn verbazing antwoordde de componist: ‘Dat kan goed kloppen.’ 

De producent wilde dat hij iets schreef in de stijl van Dimitri Tiomkin, de Amerikaanse componist van Oekraïense komaf die westerns als High Noon (1959) had gedaan. ‘Maar ik heb nog wel een paar andere noten op mijn zang.’ Daarmee was het ijs wel gebroken, en bovendien bleken ze ook nog eens op dezelfde kleuterschool in Trastevere in Rome te hebben gezeten (al was Leone dat even vergeten).

My Name is Nobody.Beeld Filmbeeld

My Name is Nobody

Een titelsong als een zomerbriesje. Lichtvoetig, want My Name is Nobody (1973) is een westerncomedy. De oude revolverheld Jack Beauregard wordt gespeeld door veteraan Henry Fonda, zijn jonge bewonderaar ‘Nobody’ is een rol van Terence Hill (Mario Girotti) – ook bekend van de oneindige Vier Vuisten-reeks met Bud Spencer (Carlo Pedersoli). Ennio Morricone had het hoge tongue-in-cheek-gehalte van My Name is Nobody goed begrepen. Dit is zo’n melodietje dat je postbode nog jaren op straat hoorde fluiten.

The Thing.Beeld Filmbeeld

The Thing

Ennio Morricone had al samengewerkt met de Italiaanse horrorkoning Dario Argento – uit het zogeheten giallo-genre, toen regisseur John Carpenter hem vroeg om de muziek voor The Thing (1982) te schrijven. Expeditie op Antarctica stuit op een alien, en de gevolgen laten zich wel raden. Veel onheilspellende synthesizers, en daar doorheen de pulserende hartslag van Het Ding (een ostinate bas). Het is maar een voorbeeld uit zijn vele composities waarmee Morricone aantoonde ook uit een geheel ander vaatje dan westerns te kunnen tappen.

Once Upon a Time in America.Beeld Filmbeeld

Once Upon a Time in America

De enige keer dat Ennio Morricone een Oscar won was nota bene pas in 2016. Hij ontving het beeldje voor de soundtrack van Tarantino’s western The Hateful Eight (2015), maar eigenlijk mocht het wel als ere-Oscar voor zijn gehele oeuvre worden gezien. 

De Tarantino-film bracht Morricone’s werk opnieuw onder de aandacht, zoals eerder de hippe producer Danger Mouse dat in 2011 al eens had gedaan met het album Rome – waarvoor hij de vaste sessieband van Morricone weer bij elkaar bracht. Heel goed, maar als je een nummer moet kiezen van Morricone wordt het toch de opening van Leone’s droomproject Once Upon a Time in America (1984), het Italiaanse immigrantendrama – alles zit daarin, meer Morricone wordt het niet.

Lees ook:

De maandag overleden componist Ennio Morricone (91) was veel meer dan die eenzame mondharmonica. Maar zijn westernmuziek bood hem wel de kans filmmuziek naar een hoger plan te tillen.

‘Via zijn muziek heeft hij op grootse wijze bijgedragen aan het prestige van Italië in de rest van de wereld’, aldus de Italiaanse president Sergio Mattarella.

Geen vragen over spaghettiwesterns, kreeg correspondent Jarl van der Ploeg te horen voor zijn interview met Maestro Ennio Morricone. ‘Jullie hebben geluk’, zegt een assistent. ‘Ennio is in een redelijke bui.’

Al decennia had Ennio Morricone geen westernsoundtrack meer gecomponeerd, maar regisseur Quentin Tarantino wist hem over te halen. De Volkskrant sprak het tweetal over hun samenwerking. ‘Ik was nerveus! Terwijl ik dit werk al een poosje doe’

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met de Volkskrant?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden